شامل انتحار مىشود - كه به معناى خودكشى است ، - و هم شامل قتل نفس و كشتن غير .
و اى بسا بتوان از ذيل آيه كه مىفرمايد : * ( « إِنَّ اللَّه كانَ بِكُمْ رَحِيماً » ) * استفاده كرد كه مراد از اين قتل نفس كه از آن نهى كرده معنايى است عمومىتر بطورى كه هم شامل كشتن غير شود ، و هم شامل انتحار ، و هم شامل به خطر انداختن خويش گردد ، و خلاصه كارى كند كه منجر به كشته شدنش گردد ، براى اينكه در ذيل آيه نهى نامبرده را به رحمت خدا تعليل كرده و فرموده اين كار را مكنيد زيرا خدا به شما مهربان است ، و براى كسى پوشيده نيست كه چنين تعليلى با مطلق بودن معنا سازگارتر است ، و بنا بر اين تعليل ، آيه شريفه معنايى وسيع پيدا مىكند ، و همين سازگارى ، خود مؤيد آن است كه بگوئيم : جمله : * ( « إِنَّ اللَّه كانَ بِكُمْ رَحِيماً » ) * تعليلى است براى جمله : * ( « وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ » ) * به تنهايى .
* ( « وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً . . . » ) *
كلمه « عدوان » همه رقم تجاوز را شامل مىشود ، چه تجاوز جايز و پسنديده و چه تجاوز ممنوع و مذموم ، چون مىبينيم در قرآن كريم در هر دو معنا استعمال شده ، در آيه مورد بحث در تجاوز ممنوع استعمال شده ، و در آيه : « فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ » « 1 » كه از آن بر مىآيد ، در مورد ظالمان عدوان پسنديده است ، و در آيه : « وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى ، وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ » « 2 » ، نيز به معناى ناپسند آن آمده ، پس معلوم مىشود كلمه « عدوان » معنايى وسيعتر از كلمه ظلم دارد ، و اعم از ظلم است ، پس كسى نگويد در يك آيه چرا هر دو كلمه آمده و معناى « عدوان » در خصوص آيه مورد بحث تجاوز از حدودى است كه خداى تعالى معين فرموده ، و كلمه « نصلى » متكلم مع الغير از فعل ماضى از ماده اصلاء است ، و « اصلاء بنار » به معناى سوزاندن با آتش است .
در اين آيه شريفه از اين جهت كه مشتمل بر كلمه « ذلك » است التفاتى از خطاب كه متوجه عموم مؤمنين بود به خطاب به شخص رسول اللَّه ( ص ) به كار رفته ، در اول به عموم خطاب كرده بود كه : هان اى مؤمنين چنين و چنان مكنيد ، كه خداى شما رحيم است ، و در آيه بعدى با كلمه « ذلك » اشاره به رسول اللَّه ( ص ) نموده مىفرمايد : با تو هستم هر كس كه چنين و چنان كند او را در آتش مىسوزانم .
اين التفات اشاره دارد به اينكه - وقتى معلوم شد همه مؤمنين يك نفس و يك جان
هامش
( 1 ) پس هيچ عدوانى پسنديده و صحيح نيست مگر عليه ظالمين . سوره بقره آيه 193
( 2 ) بر احسان و تقوا يكديگر را يارى بكنيد ، ولى بر گناه و عدوان مكنيد . سوره مائده آيه 2