. . . أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً » « 1 » .
اينها نظريه ساير مفسرين است ، و خواننده عزيز توجه فرمود كه آيه شريفه از دلالت بر اين معانى و امثال آن بيگانه است .
تفسير ديگرى براى آيه كردهاند كه علاوه بر آن كه ، آيه دلالت بر آن ندارد ، تفسيرى عجيب است ، مفسر در اين تفسير خواسته است استثناء * ( « إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً » ) * را طورى توجيه كند كه استثناى متصل بوده ، و در عين حال قيد « بالباطل » قيدى احترازى باشد ، به اين بيان كه مراد از باطل اين است كه مالى را بدون عوض به دست بياورى ، و معادل آنچه به دست مىآورى به طرف ندهى ، در نتيجه جمله مستثنى منه دلالت دارد بر تحريم گرفتن مال از ديگرى به باطل ، يعنى بدون عوض ، آن وقت از اين مستثنى منه يك فرد را خارج ساخته ، و آن عبارت است از تجارت كه آن نيز فردى از باطل است ، يعنى آن نيز مثل ساير افراد مستثنى منه گرفتن چيزى بدون دادن معادل آن است ، براى اينكه غالب مصاديق تجارت خالى از باطل نيست ، چون اندازه گيرى در عوض و يا بگو عوض و معوض به طور دقيق به طورى كه واقعا هر دو مساوى هم باشند ، نه تنها امر آسانى نيست ، بلكه بسيار مشكل است ، اگر نگوييم به طور عادى امكان ندارد .
پس مراد از استثنا اين است كه نسبت به تجارت هر چند كه آن نيز مشتمل بر باطل است ( زيرا يكى از دو عوض حتما ارزشدارتر از ديگرى است ) تسامح شده ، خواهى گفت معمولا مردم در جايى كه يكى از دو عوض بزرگتر از ديگرى باشد معامله نمىكنند ، جوابش اين است كه به دام تردستها نيفتاده اى كه آن چنان از كالاى خود تعريف مىكنند كه مشترى با كمال اشتياق آن را مىخرد ، و اى بسا در دل خود خيال كند كه فروشنده را گول زده است و يا به عللى ديگر تن به معامله مىدهد ، و چنين معاملاتى در بين مردم بسيار است ، و ما دام كه تردستى فروشنده كار را به خدعه و غش در معامله نكشاند و معامله را جاهلانه نسازد - كه البته بسيار چنين مىشود - مورد مسامحه شارع است .
با اينكه همه اين معاملات باطل است شارع آن را از باب مسامحه و تسهيل براى متشرعين جايز دانسته ، و اگر جايز نمىدانست و استثناء * ( « إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ » ) * را نمىآورد احدى از اهل دين رغبتى به تجارت نشان نمىداد ، و در نتيجه نظام مجتمع دينى
هامش
( 1 ) حرجى بر شما نيست از اينكه از خانه خود ، و پدران ، و مادران ، يا برادران ، و خواهران ، يا عمو و عمه ها ، يا خاله و دايىها ، يا از انبارى كه كليدش دست شما است ، بخوريد چه همگى و چه به تنهايى .
سوره نور آيه 61 .