جز آن عملى است كه فطرت راهنماى آدمى به سوى آن نباشد ؟ چرا ، قطعا معيار همين است ، پس كسى كه در آيه شريفه استثنا را متصل دانسته چاره اى جز اين ندارد كه قيد « بالباطل » را قيدى توضيحى بگيرد .
عجيبتر از توجيه بالا اين توجيه است كه بعضى از مفسرين كرده و گفتهاند ، نكته اى كه در اين استثناء منقطع هست اين است كه خواسته اشاره كند به اين كه تمامى تجارتها و معاملات غير تجارى ، همه از قبيل باطلند ، چون ثبات و بقايى در خود دنيا نيست ، تا چه رسد به معاملاتى كه در آن مىشود ، پس جا دارد كه انسان عاقل به جاى آماده شدن براى خانه آخرت مشغول به دنيا نگردد ، كه آخرت بهتر و باقىتر است ، اين بود آن توجيه شگفتانگيز و اعجابآور .
و اين خود اشتباه بزرگى است براى اينكه اگر صحيح باشد نكته متصل بودن استثنا خواهد بود نه منقطع بودن آن ، علاوه بر اينكه بيانگر اين گونه حقايق معنوى امثال آيه زير است كه مىفرمايد : « وَما هذِه الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ » « 1 » ( و اين زندگى دنيا چيزى جز لهو و لعب نيست ، و زندگى حقيقى خانه آخرت است ) و آيه : « ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّه باقٍ » « 2 » ( آنچه نزد شما است فانى مىشود و آنچه نزد خدا است باقى است ) و آيه :
« قُلْ ما عِنْدَ اللَّه خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ » « 3 » ( بگو آنچه نزد خدا است از لهو و تجارت بهتر است ) ، و اما در مورد بحث جريان اين نكته باعث مىشود خداى تعالى باطل را تشريع كرده باشد ، و شان قرآن كريم أجل از آن است كه باطل را به هر وجهى كه فرض كنيد مباح كند .
* ( « وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ . . . » ) *
ظاهر اين جمله نهى از اين است كه كسى خود را بكشد ، و ليكن وقتى در نظر بگيريم كه پهلوى جمله : « لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ » قرار گرفته كه ظاهر آن اين است كه همه مؤمنين را يك واحد فرض كرده كه آن واحد داراى مالى است ، كه بايد آن را از غير طريق باطل بخورد ، اى بسا كه اشاره به اين معنا از آن استفاده شود و حتى دلالت كند بر اينكه مراد از كلمه ( أنفس ) تمامى افراد جامعه دينى باشد ، و مانند جمله قبل همه مؤمنين را فرد واحدى فرض كرده باشد ، به طورى كه جان هر فردى جان ساير افراد است ، در نتيجه در مثل چنين مجتمعى نفس و جان يك فرد هم جان خود او است ، و هم جان ساير افراد ، پس چه خودش را بكشد و چه غير را ، خودش را كشته ، و به اين عنايت جمله : * ( « وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ » ) * ، جمله اى است مطلق هم
هامش
( 1 ) سوره عنكبوت آيه : 64
( 2 ) سوره نحل آيه 96
( 3 ) سوره جمعه آيه : 11