اجتماعى بر تن كند برايش امكان ندارد ، مگر وقتى كه اسباب اين كار مساعد باشد ، و عوامل اجازه بيرون شدنش از حال قبلى را به او بدهد . اين وضع محاذى همان توبه اول خداى تعالى است ، ( او رحمت خود را شامل حال انسان گنهكار مىكند و در او ايجاد تصميم مىنمايد بر اينكه از كارهاى گذشته اش دست بردارد ) ، سپس شروع به عملى كردن تصميمش ، و اينكه از كارهاى گذشته خود و حالت بدى كه داشت دست برداشته ، بارى به هر جهت مسامحه كارى را ترك كند . و اين خود توبه اى است به منزله توبه بنده در بحث ما ، آن گاه شخص مورد فرض ما به تدريج با انجام رژيمهاى عملى هيات فساد و صفت رذيله اى را كه بر قلبش مستولى بود زايل مىكند ، و اندك اندك صفات كمال را ، و نور صلاح را در قلبش جايگزين مىسازد ، چون اين مسلم و واضح است كه قلب آدمى گنجايش صلاح و طلاح ، و يا بگو فضيلت و رذيلت هر دو را ندارد - ، ديو چو بيرون رود فرشته در آيد - ، و اين مستقر گشتن صفات خوب در دل آن شخص كه فرض كرديم در برابر قبول توبه در شخص مورد بحث است ، شخص فرضى ، هم چنان در مرحله صلاح اجتماعى كه مسير هر انسان فطرى است سير مىكند ، تا همه آن احكام و آثارى را كه دين خدا در باب توبه جارى ساخته ، به روشى فطرى كه خدا خلق را بر آن فطرت آفريده جارى سازد . ( و ثالثا ) بطورى كه از همه آيات توبه چه آنها كه نقل كرديم ، و چه آنها كه نقل نكرديم استفاده مىشود ، توبه حقيقتى است كه در نفس انسانى و قلب آدمى اثر اصلاحى دارد ، و جان آدمى را آماده صلاح مىسازد ، صلاحى كه زمينه است براى سعادت دنيا و آخرت او ، و به عبارت ديگر توبه در آنجايى كه نافع هست ، يعنى شرائطش جمع است - در ازاله سيئات نفسانى اثر دارد ، سيئاتى كه آدمى را به هر بدبختى در زندگى دنيا و آخرتش مىكشاند ، و از رسيدنش به سعادت و استقرارش بر اريكه خوشبختى مانع مىشود ، و اما احكام شرعى و قوانين دينى به حال خود باقى است ، نه با توبه اى از بين مىرود ، و نه با گناهى .
بله چه بسا كه بعضى از احكام به حسب مصالحى كه در تشريع آن رعايت شده ارتباطى با توبه پيدا كند ، و به وسيله توبه برداشته شود ، ليكن اين غير آن است كه بگوئيم خود توبه به تنهايى حكمى از احكام را بردارد ، در آيه مورد بحث در فصل قبل يعنى آيه ( سوره نساء - 17 ) توبه باعث آن مىشد كه حاكم شرع دست از شكنجه مرد و زن زناكار بردارد ، اما نه توبه به تنهايى بلكه بضميمه اصلاح فرمود : * ( « فَإِنْ تابا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما . . . » ) * « 1 » و همچنين در آيه زير
هامش
( 1 ) سوره نساء آيه 16 .