رحمت خود نوميد سازد ، اين كار از يك انسان - البته انسانى كه خويهاى فطرى خود يعنى كرامت وجود رحمت را از دست نداده باشد - زيبنده نيست كه وقتى انسانى نادم كه به راستى از كارهاى ناپسند گذشته خود پشيمان شده و به او پناهنده گشته نااميد سازد ، و از جرم او نگذرد ، تا چه رسد به خدايى كه ارحم الراحمين ، و اكرم الاكرمين ، و غياث المستغيثين است ، - چون هر انسان داراى رحمت و كرامت ، رحمت و كرامتش از او است - ليكن اين سخن مردود است به دو دليل ، يكى قرآنى كه مىفرمايد : * ( « وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ . . . » ) * « 1 » و ديگرى دليل عقلى و اعتبارى كه در چند سطر قبل گذشت ، و آن اين بود كه گفتيم پشيمانى در حال مرگ پشيمانى كاذب است ، و اين مشاهده آثار و عذاب گناه و نزول بلا است ، كه آدمى را در دم مرگ وادار مىكند به اينكه اظهار ندامت كند .
و بر فرضى هم كه هر ندامتى توبه باشد و هر توبه اى مقبول درگاه حق واقع گردد ، ليكن آيه شريفه زير كه حكايت حال مجرمين در روز قيامت است و مىفرمايد : « وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ » « 2 » و آيات بسيارى ديگر آن را رد نموده ، مىفرمايد : بعد از ديدن عذاب اظهار ندامت نموده ، درخواست مىكنند خدايا ما را به دنيا برگردان تا عمل صالح كنيم ، آن گاه سخنشان را رد نموده ، مىفرمايد به فرض هم كه برگردند دوباره همان اعمالى كه از آن نهى شدهاند از سر مىگيرند ، و در اظهار ندامتشان دروغگويند .
ممكن است در اينجا توهم كنى كه اين تحليل كه گفتيد قرآن كريم از امر توبه نموده و اين راهى كه گفتيد در اين تحليلش پيش گرفته تحليلى است ذهنى كه در بازار حقايق هيچ ارزشى ندارد ، و ليكن اين توهم را نكن زيرا بحث در باب سعادت و صلاح و شقاوت و طلاح انسان غير اين را نتيجه نمىدهد ، خود ما اگر حال يك انسان عادى واقع در مجتمع را در نظر بگيريم كه دائما در حال اثرگيرى از تعليم و تربيت است ، مىبينيم كه او اگر در جامعه واقع نشده بود ، و از خارج چيزى به ذهن او وارد نمىشد ، نه خوب و نه بد ، ذهن و دل و جان او خالى از هر صلاح و طلاحى بود ، - البته صلاح و طلاح اجتماعى - ، و نيز ذهنش قابل گرفتن هر دو بود ، او وقتى مىخواهد خود را اصلاح كند و جان خود را به زيور صلاح بيارايد و جامه تقواى
هامش
( 1 ) سوره نساء آيه 18 .
( 2 ) وقتى عذاب را مىبينند ندامت خود را از يكديگر پنهان مىكنند ( سوره سبأ آيه 33 ) .