( خداى تعالى توبه كاران را بسيار دوست مىدارد ) ، و * ( « فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّه عَلَيْهِمْ » ) * « 1 » ( اينان همانهايند كه خدا توبه شان را مىپذيرد ) ، و از اين قبيل آياتى كه خدا را به صفت توبه پذيرى توصيف مىكند ، و بندگان را به سوى توبه تشويق و به سوى استغفار دعوت مىكند ، و همچنين آيات ديگرى كه وعده قبول توبه مىدهد ، حال يا در صريح كلام و يا در لوازم آن ، و خداى تعالى به فرموده خودش و به دليل عقل خلف وعده نمىكند .
از اينجا روشن مىشود كه خداى سبحان در قبول توبه بنده مجبور نيست ، بلكه او بدون استثنا هيچ چيز و هيچ حالت در همه احوال مالك مطلق همه چيز است ، پس او مىتواند توبه را قبول كند هم چنان كه وعده اش را داده و مىتواند نكند ، هم چنان كه باز خودش فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ » « 2 » . ( محققا كسانى كه بعد از ايمان آوردنشان كفر ورزيدند ، و سپس كفر خود را از كفر نخستين خود شديدتر كردند هرگز توبه شان پذيرفته نمىشود ) .
ممكن است آيه زير را نيز از اين باب گرفت كه مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّه لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا » « 3 »
اين بود خلاصه مطالب ما در باره توبه ، ولى بعضى از علما سخنانى عجيب گفتهاند ، از آن جمله در معناى آيه زير كه مربوط به داستان غرق شدن فرعون و توبه كردن او در نفس آخر است ، يعنى آيه شريفه : « حَتَّى إِذا أَدْرَكَه الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّه لا إِله إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِه بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ ، آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ » « 4 » بيانى آورده كه خلاصه اش اين است كه اين آيه هيچ دلالتى بر رد توبه فرعون ندارد و در قرآن كريم هيچ آيه ديگرى هم وجود ندارد كه بر هلاك ابدى او دلالت كند از نظر اعتبار هم - البته براى كسى كه در سعه رحمت خدا و سبقت رحمتش بر غضبش خوب بينديشد - بسيار بعيد به نظر مىرسد كه پناهنده بدرگاه خود و به در خانه رحمت و كرامت را كه با حال تذلل و استكانت پناهنده او شده از
هامش
( 1 ) سوره نساء آيه 17 .
( 2 ) سوره آل عمران آيه 90 .
( 3 ) آنهايى كه ايمان آوردند و سپس بكفر گرائيدند باز ايمان آوردند و سپس كفر ورزيدند و اين بار كفر خود را بيشتر كردند خدا هرگز ايشان را نمىآمرزد و به هيچ راهى هدايت نمىكند ( سوره نساء آيه 137 ) .
( 4 ) تا آنكه غرق شدنش فرا رسيد آن زمان گفت : ايمان آوردم به اينكه هيچ معبودى جز آن معبود كه بنى اسرائيل پرستيدند وجود ندارد ، و من اينك از تسليم شدگانم ، به دو گفته شد : آيا در اين حال ايمان مىآورى كه عمرى نافرمانى كردى و از مفسدان بودى ( سوره يونس آيه 90 - 91 ) .