مىشد كه افراد ديگر از اين معنا سوء استفاده نموده و كلاه سر آنان بگذارند و با آسانترين راه يعنى با چند كلمه چرب و نرم و وعده هاى دروغين ، تمامى وسايل زندگى را از دست ايتام بيرون آورند و با يك و يا چند معامله غررى يتيم را به روز سياه بكشانند .
پس رشد شرطى است كه عقل اشتراط آن را در اين گونه امور واجب و لازم مىداند ، و اما در امثال عبادات ، بر همه روشن است كه هيچ حاجتى به رشد نيست ، و همچنين است در امثال حدود و ديات ، چون تشخيص و درك اين معنا كه زنا بد است و مرتكب آن محكوم به حدود مىباشد ، و نيز زدن و كشتن مردم زشت و مرتكب آن محكوم به احكام ديات است احتياجى به رشد ندارد و هر انسانى قبل از رسيدن به حد رشد نيز نيروى اين تشخيص را دارد و دركش نسبت به اين معانى قبل از رسيدن به رشد و بعد از آن تفاوت نمىكند .
* ( « وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا . . . » ) *
كلمه : « اسراف » به معناى تعدى و تجاوز از حد اعتدال در عمل است و كلمه : « بدار » به معناى مبادرت و شتافتن در انجام عمل مىباشد و جمله * ( « وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا » ) * در معناى اين است كه فرموده باشد : « زنهار ! قبل از آنكه كبير شوند و حق خود را از حلق شما بيرون بكشند مالشان را بدهيد » ، خواهيد گفت : پس بايد فرموده باشد : « و بدارا ان لا يكبروا » يعنى نگذاريد كبير شوند ، بلكه قبل از آن اموالشان را به دستشان بدهيد ، در پاسخ مىگوئيم حذف حرف نفى بعد از كلمه « أن » و كلمه « أن » بطورى كه علماى نحو گفتهاند مرسوم و قياسى است ، هم چنان كه در آيه : « يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا » « 1 » حذف شده است . بايد گفت كه اصلش « لئلا تضلوا » يا « حذر ان تضلوا » بوده است .
در آيه شريفه بين خوردن با اسراف و خوردن بعد از كبير شدن يتيم مقابله افتاده و اين مقابله مىفهماند كه بين آن دو فرق هست ، اولى ( اكل و خوردن با اسراف ) تعدى به اموال ايتام است بدون اينكه حاجتى به خوردن آن باشد و بدون اينكه ولى يتيم خود را مستحق آن مال بداند ، بلكه فقط از باب اجحاف و بى مبالاتى مال يتيم را مىخورد ، ولى دومى ( برداشتن از مال يتيم قبل از بزرگ شدنش ) به اين معنا است كه ولى يتيم خود را مستحق اين خوردن بداند ، و براى تصدى امور يتيم صاحب اجرت و حق العمل مىداند و مىخواهد اجرت زحمات خود را بردارد ، چيزى كه هست اسلام به او مىگويد : « حال كه يتيم به حد رشد رسيده ، بگذار خود او در اداره اموالش زحمت بكشد ، و حال كه او به حد رشد رسيده احتياجى به تو ندارد ، و ممكن
هامش
( 1 ) خداوند برايتان شرح مىدهد تا گمراه نشويد .