و نيز در آيه : « وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ » « 1 » .
و در آيه : « وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً » « 2 » ، تقوا را به « روز قيامت » و به « آتش آن روز » و به « فتنه » نسبت داده است .
و به هر حال اين قسمت از كلام خداى تعالى به منزله تقييد بعد از اطلاق و تضييق بعد از توسعه در قسمت قبلى است ، آنجا كه مىفرمود : * ( « يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا ) * . . . * ( وَنِساءً » ) * چون حاصل معناى قسمت اول اين بود كه از خدا بترسيد از اين جهت كه رب شما است و از اين جهت كه شما را خلق كرده و همه شما ( افراد بشر ) را از يك سنخ قرار داده ، سنخ و ماده اى كه در همه افرادتان محفوظ است و همه شما را از ماده اى آفريده كه در تمامى افرادتان محفوظ است ، و با تكثر شما متكثر مىشود ، آن سنخه واحده و آن ماده محفوظه اين است كه همه شما در مساله نوعيت و جوهره ذات انسانيد .
و اما حاصل معناى قسمت دوم كه مورد بحث است اين است كه : از خدا بترسيد از اين جهت كه نزد شما داراى عزت و عظمت است ، ( عزت و عظمتى كه يكى از « شؤون » ربوبيت است نه « اصل » ربوبيت ) و بترسيد از وحدت خويشاوندى و ارتباط رحمى كه خدا آن را در بين شما قرار داده ، ( و معلوم است كه وحدت خويشاوندى و رحمى ، يكى از شؤون و شعبه هاى وحدت سنخى و نوعى افراد بشر است ) .
با اين بيان روشن شد كه بدين جهت كلمه « و اتقوا » را در يك آيه دو بار ذكر كرد و امر به تقوا را در جمله دوم تكرار نمود كه هر چند مضمون جمله دوم تكرار مضمون جمله اول بود ، ليكن از آنجايى كه معناى زايدى را در برداشت ( و آن فهماندن اهميت امر ارحام بود ) لذا جمله « و اتقوا » را تكرار نمود .
كلمه « ارحام » جمع كلمه « رحم » است ، و رحم در اصل به معناى محل نشو و نماى جنين در شكم مادران مىباشد همان عضو داخلى كه خداى عز و جل در باطن زنان قرار داده تا نطفه در آن تربيت شده و فرزندى تمام عيار گردد ، اين معناى اصلى كلمه رحم است ولى بعدها به عنوان استعاره و به علاقه ظرف و مظروف در معناى قرابت و خويشاوندى استعمال شد ، چون خويشاوندان همه در اينكه از يك رحم خارج شدهاند مشتركند پس كلمه « رحم » به معناى نزديك و ارحام به معناى نزديكان انسان است ، و قرآن شريف در امر رحم نهايت درجه اهتمام
هامش
( 1 ) « سوره آل عمران آيه : 131 »
( 2 ) و بترسيد از فتنه اى كه وقتى به پا مىشود تنها گريبان ستمگران را نمىگيرد . « سوره انفال آيه 25 » .