بيان آيات
اين آيات به منزله خلاصه گيرى از بيان حال مؤمنين و مشركين و اهل كتاب است كه شرح حالشان در اين سوره آمده بود ، به اين بيان كه مىفرمايد حال ابرار نيكان از مؤمنين ذكر خداى سبحان و تفكر در آيات او و پناه بردن به دامن او از عذاب آتش و در خواست مغفرت و جنت است ، خداى تعالى هم خواسته شان را بر آورد و به زودى نيز بر مىآورد ( اين حال عمومى ايشان است ) ، و اما كسانى كه كافر شدند حالشان اين است كه در دنيا در ميان متاعى قليل مىلولند و در آخرت جايگاهى آتشين دارند . پس وضع مؤمنين را نبايد با وضع كفار مقايسه كرد ، دسته سوم اهل كتابند كه از كفار استثنا شدهاند ، البته نه همه آنها بلكه افرادى كه از حق پيروى مىكنند كه چنين كسانى با مؤمنين هستند .
* ( « إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ . . . » ) *
گويا مراد از « خلق » كيفيت وجود و آثار و افعال از حركت و سكون و دگرگونيهاى آسمان و زمين باشد نه پيدايش آنها ، در نتيجه خلقت آسمانها و زمين و اختلاف ليل و نهار مشتمل بر بيشتر آيات محسوسه خداى تعالى است و ما بيان بيشتر اين معنا را در سوره بقره آيه 164 و در تفسير آيه هفتم همين سوره گذرانديم و نيز معناى اولى الالباب را بيان كرديم .
* ( « الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّه قِياماً وَقُعُوداً . . . » ) *
يعنى كسانى كه خداى تعالى را در همه احوال ياد مىكنند ( چه در حال قيام و چه قعود و چه دراز كشيده ) و اما معناى ذكر و تفكر قبلا گذشت و حاصل معناى دو آيه اين است : نظر كردن و انديشيدن در آيات آسمانها و زمين و اختلاف شب و روز در نظر كننده و انديشنده ذكر دائمى از خدا را پديد آورد و در نتيجه صاحبان اين نظر و انديشه ديگر در هيچ حالى خدا را فراموش نمىكنند ، و نيز باعث مىشود كه در خلقت آسمانها و زمين تفكر كنند ، و به اين وسيله متوجه شوند كه خداى تعالى به زودى آنان را مبعوث خواهد كرد ، و به همين جهت از خداى تعالى درخواست رحمتش را نموده و از او مىخواهند وعده اى را كه داده ، در حق آنان تحقق بخشد .
* ( « رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا . . . » ) *
در اين جمله ، با كلمه « هذا » ( با اينكه مفرد مذكر است ) اشاره شده به آسمانها و زمين ، با اينكه « السماوات » جمع و مؤنث است ، و اين به خاطر آن بوده كه غرض در اين
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 136
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٣٦