كردند كه خدايا آن وعده بهشت و رحمتى كه داده اى و رسولانت به اذن خودت ضمانتش را كردند در حق ما منجز بفرما .
پس معناى جمله : * ( « عَلى رُسُلِكَ » ) * اين است كه خدايا آن وعده اى كه بر رسولانت حمل كردى ( و بر رسولانت نيروى تحمل بار رسالت دادى ) ، و رسولان هم آن وعده را از طرف تو ضمانت كردند ، در حق ما منجز فرما ، و معناى جمله : * ( « وَلا تُخْزِنا . . . » ) * اين است كه خدايا وعده ات را خلف مكن ، كه اگر چنين كنى ، بيچاره مىشويم ، و لذا دنبالش فرمود : * ( « إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ » ) * .
از آيات مورد بحث اين معنا روشن گرديد كه صاحبان اين مناجات اعتقاد به خدا و روز جزا و مساله نبوت انبيا را به طور اجمال از راه نظر كردن به آيات آسمانى و زمينى به دست آوردند ، و اما ايمان به جزئيات احكامى كه پيامبر اسلام آورده از راه ايمان به رسالت رسول خدا ( ص ) به دست آوردند ، پس صاحبان اين مناجات بر طريق فطرتند ، و هر حكمى را كه فطرت كند به سمع و طاعت پذيرفتند . * ( « فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ . . . » ) *
تعبير به كلمه « رب » و اضافه كردن آن بر ضمير صاحبان مناجات ، دلالت بر ثوران و فوران رحمت الهى دارد ، و نيز دلالت دارد بر اينكه خداى سبحان در اثر فوران رحمتش رحمت خود را عموميت داده ، مىفرمايد : بطور كلى عمل هيچ عاملى از شما را ضايع نمىگرداند ، پس در درگاه خدا فرقى نيست بين عملى و عمل ديگر ، و عاملى و عامل ديگر .
بنا بر اين پس اينكه در مقام تفريع فرمود : * ( « فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا . . . » ) *
خواست تا در مقام تفصيل اعمال صالحه بر آيد و ثواب هر يك را تثبيت كند ، و كلمه « واو » در فواصل آيه براى همين تفصيل است ، نه اينكه بخواهد فاصله ها را جمع كند ، ( كلمه واو گاهى براى تفصيل استعمال مىشود و گاهى براى جمع ) تا كسى خيال كند كه آيه شريفه فقط در مقام شمردن ثواب شهيدان از مهاجرين است .
و اين آيه شريفه با اين حال تنها اعمال نيكى را كه در اين سوره به آن ترغيب نموده نام مىبرد ، يعنى ايثار دين بر وطن ، تحمل اذيت در راه خدا و جهاد در راه او ،
و ظاهرا مراد از « مهاجرين » در جمله : * ( « فَالَّذِينَ هاجَرُوا » ) * معنايى است عمومى كه شامل مهاجرت و دورى از شرك و هم دورى از فاميل و هم دورى از گناه مىشود ، چون اولا كلمه « هاجروا » را مطلق آورده و ثانيا در مقابل آن مساله اخراج از ديار را ذكر كرده كه همان هجرت به معناى اخص است و ثالثا دنبال مساله هجرت فرموده : * ( « لأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ . . . » ) * ، و كلمه سيئات در