فعلًا مجرد مىباشند . مرتبهء ديگر مجرد ، مجردى است كه ذاتاً مجرد اما فعلًا مادى است مانند نفوس كه در مقام ذات ماهوى خود مجرد هستند ، ولى در افعال خود تعلق به ماده دارند . مرتبهء ديگر مجرد ، مجرد مثالى است مانند عالم مثال كه برزخى بينِ عالم ماده و عالم مجرد محض هست . در عالم مثال ، حقايق عالم مادى به صورت تجردى وجود دارند اما ماده وجود ندارد گرچه بُعد و مقدار و عوارض ماده مانند رنگ و ديگر كيفيات و اعراض وجود دارند .
مرتبهء ديگر تجرد ، تجردى است كه مادون عالم مثال است كه همان فضا باشد بر اساس نظريهء صدرالمتألهين فضا كه همان گسترهء سهبعدى است احاطهء همه جانبه بر اجرام مادى از كوچكترين آنها تا بزرگترين جسم مادى مانند افلاك آسمانى دارد .
ابعاد فضا ، « 1 » ذاتى جوهر فضا هست و قائم به ذات آن مىباشد و مانند ابعاد جسم تعليمى نيست كه عرض است و قائم بر جسم طبيعى مىباشد ، زيرا گسترهء سهبعدى فضا عرض نمىباشد .
اگر در يك كلام بخواهيم فضا را تعريف كنيم بايد بگوييم فضا نوع بسيطى است كه عبارت است از ابعاد ثلاثهء مفطور بدون آن كه لازم آيد اين ابعاد ثلاثه قائم به جسم يا ماده باشد . همانطور كه اگر گفتيم عقل جوهر است لازم نمىآيد كه ماده باشد . لذا فضا جوهر مجرد از مادهء جسمانى است .
حكما از فضا به بُعد مفطور يعنى شكافتهشده تعبير مىآورند ، بُعد مفطور بُعدى است كه مانع از عبور و تداخل اجسام نمىشود ؛ بر خلاف بُعد مسدود كه مانع از تداخل اجسام است . تمام اجسام داراى بُعد مسدود هستند ، يعنى وقتى جسمى در جايى قرارداشتهباشد جايى براى جسم ديگر باقى نمىگذارد . ابعاد جسم ، مانع از تداخل با اجسام ديگر است . بر خلاف فضا كه بُعد دارد اما نه از سنخ بُعد مادى بلكه از
هامش
( 1 ) . همچون امتداد جوهرى كه ذاتى جوهر جسم است