لكن استدلال ايشان مردود است به اين كه اوّلًا تعاقب صور بر هيولا غير از تعاقب جسم در مكان است و ثانياً استدلال ايشان بر اساس شكل دوم است و شرط انتاج در شكل دوم اختلاف احدىالمتقدمين در كيف مىباشد كه چنين شرطى در اينجا وجود ندارد . شيخ الرئيس در شفاء مىنويسد : « فمنهم من زعم ان المكان هو الهيولى و كيف لا والهيولى قابل للتعاقب » بنابراين حد وسط در يكى از دو مقدمه تعاقب صور بر هيولا است و در ديگرى تعاقب اجسام بر مكان پس حد وسط تكرار نشده و استدلال عقيم است . « 1 »
نظريهء دوم مىگويد آن چيزى كه فعليت جسم به آن حاصل مىآيد ، يعنى صورت آن مكان براى متمكن هست . مثلًا صورت ميز بودن كه ميز به سبب آن به وجود مىآيد مكان براى اين كتاب هست . پيروان اين نظريه استدلال كردهاند كه صورت حاوى هيولا است و مكان هم حاوى متمكن و محدد اوست از اينجا معتقد شدهاند كه صورت همان مكان است . شيخ در شفاء مىنويسد : « و منهم من زعم ان المكان هو الصورة و كيف لا و هو اول حاوٍ محدّد » حاصل آن كه همانطور كه مكان حاوى متمكن است و صورت هم حاوى هيولا و محدود كننده اوست از اين رو مىتوان گفت كه صورت همان مكان است . اين استدلال هم كه به شكل دوم تنظيم شده مخدوش است زيرا فاقد شرط انتاج است در شكل دوم اختلاف كيفى احدى المتقدمين لازم است كه در اينجا رعايت نشده است . مضافاً به اينكه حد وسط هم در اينجا تكرار نشده است ؛ زيرا حد وسط در يكى عبارت است از اين كه صور حاوى هيولا است و در ديگرى مكان حاوى هيولا است . « 2 »
نظريهء سوم مىگويد همان سطحى كه با متمكن ملاقات مىكند مكان هست . مثلًا
هامش
( 1 ) . فصل ششم از مقاله دوم از فن اول از طبيعيات شفاء ، ج 1 ، ص 115 ، طبع مصر
( 2 ) . همان