مىگوييم ده عدد گردو نسبت به هشت عدد گرد و بيشتر است . عدد ده و هشت كميت منفصل هستند كه ميان آنها اضافه و نسبت كم و زيادى برقرار گرديدهاست . به عبارت ديگر مقولهء اضافه بر كم منفصل يعنى عدد عارض گرديده است .
مقولهء كيف مانند گرمتر و سردتر ، اين دو خود به تنهايى دو نوع از مقولهء كيف هستند در اينجا بين اين دو نوع ، نسبت و اضافه برقرار گرديدهاست ، مثلًا مىگوييم اين جسم از آن جسم گرمتر يا سردتر است . ميان جسم گرم و گرمتر يا سرد و سردتر نسبت و اضافه برقرار گرديده است هيئتى كه از اين اضافه و نسبت پديد مىآمد مقولهء اضافه است كه بر مقولهء كيف يعنى گرمى و سردى عارض شده است .
مقوله اضافه : مانند اقرب و ابعد ، كلمه قريب و بعيد كه بيان قرب و بُعد دو شىء را مىكنند خود به تنهايى از مقولهء اضافه هستند ، مثلًا وقتى مىگوييم ، فلان شىء به ما نزديك هست ، ميان فلان شىء و ما نسبت نزديكى و اضافه برقرار گرديدهاست .
هيأتى كه از اين نسبت پديد مىآيد از سنخ مقولهء اضافه است يا وقتى مىگوييم فلان شىء از ما دور هست ميان فلان شىء و ما نسبت دورى وجود دارد هيئتى كه از اين نسبت پديد مىآيد از سنخ مقولهء اضافه است ، حال اگر ميان دو چيز كه خود از سنخ مقولهء اضافه هستند ، و يكى از آنها به ما نزديك و ديگرى نزديكتر است اضافه و نسبتى برقرار گرديد و گفتيم اين جسم به ما از آن جسم نزديكتر است يا دور تر است ، مقولهء اضافه ، بر اضافه عارض گرديدهاست .
مقولهء أين : هيئت نسبت جسم به مكان را مقولهء اين مىنامند . وقتى مىگوييم فلانى بالاى بام است يا در ته دره قرار دارد ، اين هيئت را مقولهء اين مىنامند . حال اگر نسبتى بين جسمى كه در بالا و پائين قرار دارد برقرار گردد اضافه ، عارض بر مقوله اين گشتهاست .
مقولهء متى مانند اقدم و احدث ، اين دو خود به تنهايى هر كدام از مقولهء متى هستند .
مقولهء متى عبارت است از هيئت نسبت يك چيز به زمان . وقتى مىگوييم اين انسان ، به
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 744
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٧٤٤