المثل انسان را مىبينيم كه بينى او گُنده است ، اما گوش او كوچك است . يا پاى او بزرگ است اما دست او كوچك . در مجموع تصاوير اين گونه ، ترسيم انسان ناسالم و غير معتدل از نظر جسمى است .
در مورد اصول اخلاقى نيز مطلب چنين است . گاهى قوّه غضب در شخصى به حدى قوى مىشود كه از او ، ستم پيشهاى چون موسولينى يا هيتلر مىسازد . و گاهى قوّهء شهوت در شخصى آن چنان رشد مىكند كه مانند معاويه هر چه مىخورد سير نمىشود ، يا هر چه بر مركب خيالى حكومت بالاتر مىرود حس فزون طلبى او اشباع نمىگردد . همهء اينها خروج از حد اعتدال و ترسيم انسانى بيمار است .
مطلب در امور معنوى نيز چنين است . گاهى شخصى براى طلب آخرت ترك امور دنيوى مىكند . چنانكه در حديث آمدهاست كه به پيامبر خبر دادند ، عثمان بن مضعون دنيا را براى طلب آخرت ترك گفته است و دايماً نماز مىخواند . پيامبر صلى الله عليه و آله او را احضار و توبيخ نمودند و فرمودند : من چنين نيستم ؛ هم از دنيا بهره مىگيرم و هم دنيا را مزرعهاى براى آخرت قرار مىدهم .
علماى طب براى قواى سه گانهء شهوت و غضب و عقل ، و اعتدال يا انحراف ايننها علل و احكامى را در طب بيان كردهاند ؛ همانطور كه علماى اخلاق جهت اصلاح اين سه قوه تدابيرى انديشيدهاند و براى اعتدال يا انحراف اين قوا نامهايى را وضع نمودهاند . اعتدال قوّهء عاقله حكمت و افراط آن جربزه و تفريط آن غباوه نامگذارى شدهاست . اعتدال در شهوت ، عفّت و افراط در آن شَرَه و تفريط در آن خمود ناميده شدهاست . و اعتدال در غضب ، شجاعت ، افراط در آن تهوّر ، و تفريط در آن جُبن نامگذارى گرديده است .
هيئت جمعى قواى سه گانه
متن
والهيئة الحاصلة من اجتماع الملكات الثلاث . . . موكول إلى غير هذه الصناعة .