از جملهء كيفيات نفسانى ، علم است
متن
و من الكيفيّات النفسانيّة - على ما قيل - العلم . . . أنّها من صنعها حاضرة عندها .
ترجمه
از جمله كيفيات نفسانى - چنان كه گفته شده - علم است . مراد از علم ، علم حصولى است از حيث قيامش به نفس ، به نحو قيام عرض بر موضوع خود ؛ چون حد كيف ( بدين معنا ) بر علم صدق مىكند .
و اما علم حضورى عبارت است از حضور معلوم به وجود خارجى خود نزد عالم ، و وجود نه جوهر است نه عرض .
علمى كه كيف است اختصاص به موجودات ذى نفس دارد . و اما مفارقات قبلًا گذشت « 1 » كه علوم آنها حضورى است ، نه حصولى . البته علوم حصولى كه در معاليل آنها هست در پيشگاه آنان حاضر است ؛ گرچه خود آن موجودات مادى نيز چون معلول مفارقاتند حاضر نزد آنان مىباشند .
شرح
علم حصولى به دليل آن كه تعريف كيف - كه عبارت باشد از عَرَضى كه قبول قسمت و نسبت نمىكند - بر آن منطبق است ، كيف مىباشد . و از آن جهت كه قائم به نفس است هم چون ساير اعراض كه قائم به موضوعات خود هستند ، كيف نفسانى محسوب مىشود .
بله ، علم حصولى از آن جهت كه حاكى از خارج است به حمل اولى الزاماً عرض نيست . لذا اگر آن علم حكايت از جوهر خارجى كند ، جوهر است و اگر حكايت از كمّ يا ساير مقولات كند عين همان مقوله است . از اين رو مؤلف گفتند : علم حصولى از آن جهت كه قائم به نفس است عَرَض مىباشد . نه از آن جهت كه حكايت از خارج مىكند .
هامش
( 1 ) . در فصل اول و يازدهم از مرحلهء يازدهم خواهد آمد