هيچ فعلى از افعال علمى انسان خالى از اراده نيست
متن
وثانياً : أنّ أفعال الانسان ممّا للعلم . . . الفاعل ما ينفع في المقام .
ترجمه
دوم اين كه آن بخش از افعال انسان كه علم در صدور آن دخالت دارد ، خالى از ارادهء فاعل نيست ، حتى افعال جبرى او . به زودى در بحث از اقسام فاعل در اين باره مطالب سودمندى خواهد آمد . « 1 »
شرح
همه افعالى را كه انسان از روى علم و آگاهى انتخاب مىكند ، مسبوق به ارادهء انسان هستند ، حتى افعال جبرى او .
به عنوان مثال كسى شخصى را تهديد به قتل مىكند ، تا كارى را انجام دهد و آن شخص هم از تهديد وى منفعل مىشود و از روى اراده اقدام به انجام كار مىكند . در اين جا او مىفهمد كه اگر اجابت فعل نكند كشته خواهد شد . عقل به دو فرمان مىدهد كه به انجام كار اقدام كند ؛ زيرا ضررش كمتر از وقوع قتل اوست . پس خود او عالماً و عاقلًا اين كار را اراده مىكند و انجام مىدهد . پس گرچه فعل ، جبرى است اما تهى از ارادهء فاعل آن نيست .
در مقابل اين نظريه سخن كسى است كه مىگويد در افعال جبرى ، فرد مسلوب الارادة است و جبر ، اراده را از او مىگيرد . لكن مؤلف مىگويد : خير ، فرد مسلوب الاراده نيست ، بلكه مىتواند فعل را امتثال نكند گرچه كشته شود ، لكن عقلش به او فرمان امتثال مىدهد ، تا خطر بزرگتر را دفع كند . لذا او با اراده اقدام به انجام فعل مىكند .
هامش
( 1 ) . فصل هفتم از مرحلهء هشتم