و ثانياً مثال هاله و قوس قزح در خارج به عنوان وجود خيالى رنگها ، مثال مناسبى نيست ؛ زيرا در فيزيك امروز مسلم است كه نورها تحت شرايط خاصى از جمله به هنگام عبور آنها از ذرات معلق آب در هوا به رنگهاى مختلف تجزيه مىشوند و كمانى را در خارج به وجود مىآورند كه واقعيت دارد و وجود آنها وجود خيالى نيست .
* « هاله » دايره نورانى را گويند كه گاهى وقتى آسمان ابرى است گرداگرد ماه ظاهر مىشود .
* « قوس قزح » نيم دايرهء رنگارنگى است كه گاهى موقع آمدن باران در آسمان ظاهر مىشود . و علتش عبور نور آفتاب از ميان ذرات معلق در آسمان و تجزيه آن به رنگهاى مختلف مىباشد . به قوس قُزَح « رنگين كمان » ، « كمان رستم » يا « كمان بهمن » هم مىگويند .
* قوله او انعكاس منها ؛ ضمير در « منها » به اجسام برمىگردد اما نه اجسام به وصف شفاف بلكه اجسام به وصف غير شفاف . به اين معنا كه مطابق اين نظريه منشاء پيدايش رنگ در قوّهء خيال آميختگى هوا با اجسام شفاف مانند ذرات ريز باران يا انعكاس نور به اجسام غيرشفاف مىباشد . وقتى نور به جسمى مانند كيف يا كتاب يا فرش مىتابد از انعكاس نور به آن در قوّهء خيال رنگ به وجود مىآيد .
ارجاع ضمير در « منها » به الوان غلط است ؛ زيرا معنايش آن است كه الوان وجود خارجى دارند نه وجود خيالى ، در حالى كه بر اساس اين نظريه ، الوان وجود خيالى دارند نه خارجى .
قوله : و هى حاصلة من انواع اختلاط الهواء بالاجسام المُشفّه : اين جمله ناظر است به مبدأ پيدايش تمام رنگها غير از رنگ سياه و كلمهء « او انعكاس منها » ناظر است به پيدايش رنگ سياه به سبب آن كه نور از جسم عبور نمىكند بلكه به چشم منعكس مىگردد . مشهور نزد فيزيكدانان جديد آن است كه اساس الوان در سه رنگ قرمز و سبز و كبود خلاصه مىگردد . نظر فيزيك جديد در باب حقيقت رنگها عكس نظر طبيعيات قديم در باب رنگهاست . طبيعيون قديم معتقد بودند كه رنگ سفيد از
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 663
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٦٦٣