چنانكه در حديث نبوى آمده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمودند :
من عمل بما علم ، رزقه اللّه علم ما لم يعلم . « 1 » ( هركس بدانچه كه مىداند عمل كند خداوند علم به آنچه را كه نمىداند روزى او مىگرداند . )
و اين ، همان معناى اين سخن خداوند است كه مىفرمايد :
مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَ مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ .
« 2 » ( هركس حاصل مزرعهء آخرت را بخواهد ما بر تخمى كه كاشته مىافزاييم و هركه تنها حاصل كشت دنيا را بخواهد او را هم از آن نصيب مىكنيم ولى در آخرت ( از نعمت ابدى آن ) نصيبى نخواهد داشت . )
كه تفاوت دوگونه پاداش در آيهء شريفه به خوبى نمايان است . و همچنين است اين سخن خداوند كه مىفرمايد :
إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ .
« 3 » ( كلمهء نيكوى توحيد ( و روح پاك آسمانى ) به سوى خدا بالا رود و عمل نيك خالص آن را بالا برد . )
و اعتبار عقلى نيز مؤيد سخن ما دربارهء محبت است ، زيرا محبت و اشتياق نسبت به چيزى مايهء توجه و التفات به او مىشود و توجه كه همان عمل است آن محبت و اشتياق و علم و توجه را تثبيت مىكند و راسخ مىگرداند ، و هر چقدر ثبوت چيزى بيشتر گردد ظهور آثار آن و هرآنچه كه بدان تعلق و ارتباط دارد تمامتر و كاملتر مىگردد .
و فشردهء سخن اينكه اينچنين معرفتى كه نيازمند به عمل است تحصيل و دستيابى به آن از دو راه قابل تصور است : سير آفاقى و سير انفسى . و راه اولى كه سير آفاقى باشد عبارت است از تفكر و تدبر و نظر كردن به موجودات آفاقى ، از مخلوقات و مصنوعات خداوند و نشانههاى او در آسمان و زمين كه همگى خارج
هامش
( 1 ) . تفسير الميزان ، ج 7 ، ص 339 . - و .
( 2 ) . شورى / 20
( 3 ) . فاطر / 10