و غير از قسم سوم از آنجا كه هدفش رسيدن به راحتى و آرامش يا رهايى از عذاب است ، پس غايت آن نيز دستيابى به خواهش نفس خواهد بود . و توجه به خدا در اينگونه عبادات همانا براى دستيابى به خواهش نفسانى است و خداوند سبحان واسطهء رسيدن به خواهشها قرار مىگيرد . و واسطه از آنرو كه واسطه است مقصود بالذات نبوده و تنها بالتبع و بالعرض مقصود است . و چنين عبادتى در حقيقت چيزى جز پرستش شهوت نخواهد بود . تنها قسم سوم است كه عبادت حقيقى به حساب مىآيد و از آن با بيانهاى مختلفى تعبير شده است .
در كتاب « كافى » به طور مسند از هارون ، از ابى عبد اللّه عليه السّلام روايت شده است كه فرمود :
ألعبّاد ثلثة ، قوم عبدوا اللّه عزّ و جلّ خوفا ، فتلك عبادة العبيد . و قوم عبدوا اللّه تبارك و تعالى طلبا للثّواب ، فتلك عبادة الاجراء .
و قوم عبدوا اللّه عزّ و جلّ حبّا له ، فتلك عبادة الأحرار و هى أفضل العبادة . « 1 » ( پرستندگان بر سه دستهاند : گروهى كه خدا را از روى بيم و هراس مىپرستند كه اين عبادت بردگان است . و گروهى كه خدا را براى رسيدن به اجر و ثواب پرستش مىكنند و اين عبادت مزدوران است . و اما دستهاى هستند كه خدا را از سر محبت پرستش مىكنند و اين عبادت آزادگان و برترين عبادتها است . )
و در « نهج البلاغه » چنين آمده است :
إنّ قوما عبدوا اللّه رغبة ، فتلك عبادة التجّار ، و إنّ قوما عبدوا اللّه رهبة ، فتلك عبادة العبيد ، و إنّ قوما عبدوا اللّه شكرا ، فتلك عبادة الأحرار . « 2 » ( گروهى خدا را از روى طمع مىپرستند و اين عبادت سوداگران است و گروهى خدا را از روى بيم و ترس مىپرستند و اين عبادت بردگان است و دستهاى خدا را از سر شكر و
هامش
( 1 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 84 . - و .
( 2 ) . نهج البلاغه ، ج 4 ، ص 53 . - و .