خويش موفق شد ، به بزرگترين پيروزى دست يافته است . )
لا تجهل نفسك ، فانّ الجاهل معرفة نفسه جاهل كلّ شىء . « 1 » ( نسبت به خويش جاهل مباش كه هركس خود را نشناخت ، هيچچيز را نشناخت . )
مىگويم : اين احاديث كه نقل شد ، چنانكه ديده مىشود ، تفسير برخى از علما ( ره ) را كه مىگويند اين سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه من عرف نفسه فقد عرف ربّه « 2 » محال بودن شناخت خداوند را تعليق به محال بودن شناخت نفس كرده و شناخت نفس نيز مستحيل است ، رد مىكند . همچنين ظاهر رواياتى كه گذشت و نيز اين سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه مىفرمايد أعرفكم بنفسه ، أعرفكم بربّه « 3 » نيز قول آن بزرگان را رد مىنمايد . با اينكه شناخت و معرفت خداوند سبحان اگر هم محال باشد ، همانا شناخت و معرفت فكرى و از راه انديشه و نظر است نه شناخت شهودى و از طريق مشاهده ، و تازه به فرض پذيرش اين قول ، مقصود از محال بودن شناخت خداوند شناخت احاطى و كامل و معرفت به كنه ذات او مراد است . اما معرفت و شناخت خداوند به فراخور توانايى و قدرت امكانى محال نخواهد بود .
و بالجمله اينكه معرفت نفس برترين راهها و نزديكترين راه به كمال است ؛ چيزى است كه هيچ ترديدى در آن نمىتوان كرد و تنها سخن در مورد كيفيت سير و پيمودن مسير اين راه باقى مىماند .
برخى كسان چنين پنداشتهاند كه چگونگى پيمودن اين راه در شرع بيان نشده است و حتى برخى در تأليفات خود نوشتهاند كه اين روش در اسلام همچون رهبانيت است كه مسيحيان در دين مسيح بدعت گذاشتند ، بىآنكه حكمى الهى در مورد آن نازل شده باشد و خداى سبحان آن را از ايشان پذيرفته باشد .
خداى سبحان مىفرمايد :
وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها .
« 4 » ( و ليكن رهبانيت و ترك دنيا را از پيش
هامش
( 1 ) . همان ، ص 233 .
( 2 ) . جامع الاخبار ، ص 4 . - و .
( 3 ) . الجواهر السنيّة ، ص 116 . - و .
( 4 ) . حديد / 27 .