هلندىها ، در مشرق و شمال بود ؛ عامل سوم مهارت و دلاورى انگليسىها در دريانوردى بود . انگليسها نخست به بندر سورات رفته از دربار مغولان تقاضاى امتياز كردند . امّا تا وقتى كه پرتقالىها بر دريا تسلط داشتند دستشان به جايى نرسيد . به همين علّت كوششهاى كاپيتان هاوكينز در سالهاى 11 - 1607 مفيد واقع نشد . هر چند توانسته بود در سلك ملازمان جهانگير درآيد و منصب چهارصدى را به دست آورد . نقطهء عطف اقبال انگليسىها سال 1612 بود . در آن سال انگليسىها توانستند ناوگان پرتقالىها را در مصب رود سوالى در حوالى سورات شكست دهند . پس از آن بود كه مغولان حاضر به مذاكره شده و سرتوماس روآ به عنوان سفير انگلستان به دربار شاه مغول آمد .
مردى كه على رغم خوى تند و تنگنظرى به مراتب از هاوكينز سنگينتر و مؤثرتر بود . دومين نقطهء عطف سال 1618 بود كه انگليسها توانستند در برابر سپردن تعهد براى تأمين امنيت راههاى دريايى و مسافرت حجاج در برابر پرتقالىها امتيازات ارزشمندى به دست آورند . كمپانى هند شرقى به گونهاى ضمنى تقريبا به صورت بازوى نيروى دريايى شاهنشاهان مغولى هند درآمد .
اين توافق تمام روابط كمپانى را با دربار مغولان در طول سدهء هفدهم شامل شد . نقطهء عطف سوم محاصرهء پايگاه دريايى پرتقالىها در جزيرهء هرمز واقع در خليجفارس بود كه با كمك ايرانيان انجام گرفت . سرانجام اين پايگاه - پس از دفاع قهرمانانهء پرتقالىها ، در سال 1622 سقوط كرد . پرتقالىها افزون طلب و بانخوت بودند امّا بايد اقرار كرد كه مردانه از پاى درآمدند .
از آن زمان به بعد پيوسته بر دامنهء فعاليتهاى كمپانى هند شرقى افزوده شد . نخستين مركز فعاليت كمپانى ( از سال 1612 ) در سورات بود . در سال 1674 به بمبئى انتقال يافت ( مالكيت بمبئى به عنوان هديهء عروسى كاترين عروس پرتقالى چارلز دوم به كمپانى انتقال يافت ) . در سال 1640 باراندازى در مدرس احداث شد . زمين مورد نياز از يكى از آخرين شاهان ويجاياناگار اجاره شد . اما در سال 1700 اينان نيز ناچار به اطاعت از مغولان شدند . در بنگال كه
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 85
مساهمون: روميلا تاپار
ص٨٥