قانع باشند . اين ناكامى انگليسىها و موفقيت هلندىها در بازارهاى جزاير هند شرقى سبب شد تا انگليسىها به عنوان انتخاب دوم ، سعى و كوشش خود را در هندوستان متمركز كنند . بدون ناكامى انگليسىها در جزاير هند شرقى ، شاهنشاهى آنان در هندوستان پا به عرصهء تاريخ نمىگذاشت .
هندوستان از آن جهت انتخاب دوم بود كه در آنجا ، مگر در جنوبىترين نقاط ، استعداد و امكان كشت و توليد ادويه وجود نداشت . در جنوب هند هم اوضاع و احوال چنان بود كه با وجود ديگر اروپاييان و حكمرانان محلى نمىشد انحصار تجارت ادويه را به دست گرفت . ادويهجات ، با حجم كم و نياز اروپا به آن ، كالايى پرسود بود . نخستين كشتى حامل ميخك هلندى سودى معادل 2500 درصد به دست آورد . توليدات عمدهء هند از قبيل قماش و شورهء قلمى و شكر حجيمتر و بنابراين حمل آنها گرانتر تمام مىشد و در شرايط قابل رقابتترى توليد مىشد . بنابراين نه تنها از تجارت اين كالاها سود كمترى به دست مىآمد بلكه مستلزم كار و زحمت زيادترى نيز بود .
هلندىها كه انحصار بازرگانى ادويه را به چنگ آورده بودند هم مىتوانستند آن را در مراكز توليد به هر قيمت كه مىخواستند بخرند و هم مىتوانستند در بازارهاى مصرف اروپا ، به هر قيمت كه دوست داشتند ، بفروشند . برعكس در هند بازرگانان انگليسى مىبايست براى خريد كالا با ديگر سوداگران اروپايى و تجار محلى به رقابت بپردازند و سروكارشان با دولتهاى قومى و محلى بود كه نه تنها نمىشد به آنها تحميل كرد و زور گفت بلكه مىبايست براى همكارى و مساعدت آنان به خواستههايشان عمل كرد . بازرگانان انگليسى در هند بلافاصله رودرروى بازرگانان پرتقالى قرار گرفتند . اما سه عامل به كمك آنان آمد : نخست تنفر و بدبينى نسبت به پرتقالىها . شاهان مغول از اين كه پرتقالىها بر درياى عربستان تسلط يافته و حمل و نقل حجاج را به انحصار درآورده بودند دلتنگ بودند ؛ عامل دوم ضعف روز افزون پرتقالىها به علّت وابستگى به اسپانيا و تحت فشار قرار گرفتن از سوى
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 84
مساهمون: روميلا تاپار
ص٨٤