وسيع بازرگانى فراهم آوردند تا بتوانند منابع لازم براى خريد ادويه را در اختيار داشته و نيازى به مصرف شمش نقره ، كه اروپاى شمالى از كمبود آن رنج مىبرد ، نداشته باشند . در اين حوزهء وسيع اقتصادى ، از ديد هلندىها ، هند يكى از حلقههاى اتصال شبكهء اقتصادى منظور آنان دانسته مىشد . منبع توليد انواع قماش بود كه مىبايست به جزاير هند شرقى صادر و فروخته شود تا بتوان با سرمايهء حاصل از اين فروش ادويه خريد . البته جنوبىترين نقاط هند و سيلان خود از مراكز توليد ادويهء مانند فلفل و هل و دارچين بود .
هلندىها با آن كه حتّى در نقاط شمالى مانند اگرا دفتر و انبار داشتند امّا در امور سياسى و فرهنگى هيچگونه دخالتى نمىكردند . آنچه از خود در هند به جاى گذاشتهاند فقط گورستانهاى غير متعارف در سورات و باراندازهايى در كوچين و نگاپاتام است . تنها در سيلان بود كه دشتهاى اطراف كلمبو را به تصرف درآوردند و يادگارى زنده به صورت جماعت بورگرها به جا گذاشتند .
انگليسىها در آخرين روزهاى سال 1600 ميلادى كمپانى هند شرقى را تشكيل دادند . همان هدفها و آرزوهاى بازرگانى هلندىها را دنبال مىكردند . ناوگان آنها رهسپار همان نقاطى شد كه هلندىها بدانجا رفته بودند . امّا با استقبال بسيار سردى روبرو شدند . هلندىها هنوز بر دشمن مشترك ، پرتقالىها ، تفوق كامل پيدا نكرده بودند كه نسبت به سوداگران انگليسى حسد نشان دادند . هلندىها نيز به دنبال به دست آوردن انحصار بازرگانى بودند و در اين راستا فرقى ميان پروتستانهاى هم عقيدهء خويش با كاتوليكها نمىديدند و هر دو را به يك اندازه مزاحم و خار چشم مىپنداشتند . سرمايهء انگليسىها در اين موقع يك دهم سرمايهء هلندىها بود و بنابراين مبارزهء آنان نامساوى بود . اين اختلاف با قتل عام آمبويانا در سال 1623 به اوج خود رسيد . هلندىها بارانداز انگليسىها را تصرف و تمام كاركنان آنجا را اعدام كردند . هيچگونه خسارتى به انگليسىها پرداخت نشد .
ظاهرا مقدر بود كه انگليسىها به داشتن نقش درجه دوم در جزاير هند شرقى
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 83
مساهمون: روميلا تاپار
ص٨٣