مارى آنتونت ، توصيه مىكرد روستاييان فرانسوى بخورند . تماشاى بناهاى باشكوه مغولان دلپذير بود امّا به تحقيق شكم سير كن نبود . نجبا و بزرگان نه تنها از اين گونه آداب ملوكانه سرمشق و الهام مىگرفتند بلكه اين واقعيت كه داروندار آنها پس از مرگ مصادره مىشد آنان را به اينگونه ولخرجى غير توليدى مجبور مىكرد . پس از پرداخت اين حجم از هزينهها آنچه از توليد اضافى ملى براى سرمايهگذارى در امور توليدى باقى مىماند ناچيز بود .
فهرست سرمايهگذارىهاى توليدى كوتاه و دراز مدت در مقام مقايسه با آنچه جامعهء آن روز هند نياز داشت اندك است . چند پل و كاروانسرا ، معدودى شاهراه و مرمت آبراههء دهلى ، كه فيروزشاه آن را حفر كرده بود ، سر تا پاى فهرست امور عمرانى است كه در دورهء سلاطين مغول هند انجام گرفت . شاهان مغول ترجيح مىدادند باغى را پىافكنند ، تا كانالى را حفر نمايند . نجباى مغول به ساختن آرامگاه بيشتر ذوق داشتند تا كندن چاه .
حكومت سراسرى هند فرصت عظيم به كار انداختن اضافه درآمد ملى متمركز در راه عمران و آبادى را اينگونه به باد داد . هند هر چند صحنهء فعاليّت عظيم اقتصادى بود امّا در آن اثرى از پيشرفت اقتصاد ديده نمىشد .
به كرات اين پرسش مطرح شده است كه آيا مردم هندوستان در دورهء تسلط مغولان رفاه اقتصادى بيشتر داشتند يا به هنگام استعمار انگليسىها .
شايد معقولتر مقايسهء وضع اقتصاد هند دورهء مغولان با اروپاى معاصر آن زمان باشد . دلايل كافى حاكى است كه وضع تغذيهء روستايى متوسط هندى از وضع تغذيهء روستايى اروپاى آن روزى بهتر بوده است . همچنين آشكار است روستايى هندى آن روزگار تحت فشار بيشترى از آنچه روستايى اروپايى تحمّل مىكرد نبوده است . حتى مىتوان احتمال داد عادات جارى و ظرافتهاى نظام كاستى براى روستايى هند امنيت شغلى بيشترى از روستايى اروپايى فراهم مىآورده است . از سوى ديگر ترديدى هم نيست كه آسيبپذيرى روستايى هندى در مقابل فاجعههاى سيل و قحطى به مراتب
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 55
مساهمون: روميلا تاپار
ص٥٥