با در نظر گرفتن تنش موجود و هنگفت بودن ادعاها قطع مذاكرات نمىتوانست مانع از بدگويى و اتهامات متقابل باشد . چون اين جريان مستقيما به خشونت روزافزودن ، كه فيصله دهنده نهايى بود منجر شد مىتوان پذيرفت اعزام اين هيئت نقطه غير قابل برگشتى بود كه پس از آن تجزيه شبه قاره اجتنابناپذير شد . نپذيرفتن طرح ميان دورهاى از سوى كنگره سرپوشى بود بر سوء ظن كنگره نسبت به مقاصد مسلم ليگ و بىاعتقادى به اين كه مسلم ليگ آن اندازه قدرت دارد كه نيروى لازم براى تجزيه را به صحنه آورد . جيناح نيز مىپنداشت مانعتراشى به سود اوست زيرا زمان به طرف او متمايل بود . با گذشت هر هفته جوّ موجود بر تعهد طبقهء متوسط و مداراگر مسلمان مىافزود . پشتيبانى عمومى را ، تنها عاملى كه مىتوانست خواستههاى او را عملى سازد بيشتر برمىانگيخت . اما تمام نتيجههاى به دست آمده از فرستادن هيئت منفى نبود . در اين دوره از مذاكرات فشرده سرانجام سران كنگره از صداقت و صميميت هدفهاى اعلام شده دولت انگليس مبتنى بر اعطاى خودمختارى و استقلال اطمينان پيدا كردند . در روابط آنان با رهبران انگليسى نوايى تازه پيدا شد كه در موافقت نهايى سال بعد تأثير ارزشمندى گذاشت . حال دليل ديگرى پيدا شد كه چرا هندوستان بايد نسبت به عدم موفقيت هيئت اعزامى شكرگزار باشد .
قرار بود يكپارچگى هند به قيمت داشتن دولت مركزى ضعيف حفظ شود .
در اين طرح خطرات متعددى نهفته بود . يكى آن كه دولت مركزى چنان ضعيف مىبود و تا آن اندازه گرفتار موضعگيرىهاى جاهطلبانه دو طرف كه هيچگاه فرصت نمىيافت تا طرحهاى عظيم عمرانى ، كه پس از تجزيه هم در هند و هم در پاكستان پياده شده ، به مرحلهء اجرا درآورد . خطر ديگر اين بود كه با ضعف و گرفتارىهاى دولت مركزى طبيعى بود قدرت در اتحاديههاى فرودست تمركز يابد و سرانجام به تجزيهء هندوستان منجر شود . با اين تفاوت كه نه به دو بخش بلكه به چندين واحد مستقل . در بسيارى موارد با
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 325
مساهمون: روميلا تاپار
ص٣٢٥