پيدا شد كه باعث مرگ ميليونها نفر شد . در همين احوال تغييراتى كه به آنها اشاره شد در روسيه و آمريكا پيش آمد .
در چنان شرايطى جوّ حاكم بر طبقات سياسى ، كه تا آن زمان حاكى از وفادارى و اشتياق به كمك كردن بود ، به دلتنگى خشمآلود و انتظار تغييرات اساسى تبديل شد . امپراطورى پهلوان كه انتظار مىرفت وفادارى و پشتيبانى را با اعطاى هديهء آزادى و دموكراسى پاداش دهد مترسكى پوشالى از آب درآمد . باد نخوت در سر داشت و باز هم متوقع فداكارى و گذشت بيشتر بود .
روزبهروز بر تعداد كسانى كه چون تيلاك - با شروع جنگ آزاد شده بود - مىانديشند افزوده مىشد . با افزوده شدن فشار ، كوخيل كه از كوشش و تقلاى زياد از پاى درآمده بود ، در سن 49 سالگى روز پانزدهم دسامبر 1915 درگذشت . در سال 1916 خانم بسانت ، « 1 » كه مشرب عرفانى داشت و بنيانگذار دانشگاه بنارس بود به اتفاق تيلاك انجمن آزادى ميهن را تأسيس كردند تا نظرات خود را به كرسى نشانند . هنوز سال به آخر نرسيده كه تيلاك بر كنگره تسلط يافت . با امضاء پيمان لكنو با مسلمانان ، هند و هنديان را غافلگير كرد .
چكيده پيمان پشتيبانى مسلمانان از تقاضاهاى كنگره براى استقلال بود . در عوض هندوان حق مسلمانان را براى داشتن حوزههاى انتخابى مستقل به رسميت شناختند . تيلاك كه در تدبير امور سياسى چيرهدست بود نشان داد مىتواند به نمايندگى از سوى تمام هند انديشه كند و سخن گويد . در اين مقطع زمانى بود كه دولت از خواب غفلت بيدار شد ، و به فكر افتاد سياستهاى كلى پس از جنگ را مشخص و اعلام كند . اين موضعگيرى در بيستم ماه اوت 1917 توسط ادوين مونتوگيو ، « 2 » وزير دولتى هند در مجلس شوراى ملى انگلستان ، با اين سخنان اعلام شد :
سياست دولت فخيمهء پادشاهى كه دولت هند كاملا با آن موافق است
هامش
( 1 ) .Besant( 2 ) .Edwin Montagu