آئينهاى دينى را محدود كرد به مراسم سادهء ستايش از آتش آريايىهاى نخستين ، آئين پرستش و نيايش دستهجمعى را تشويق و تبليغ كرد . اين نهضت نيروى مؤثرى در تحولات هندوستان بود . اما تعصب توأم با خشونت آن جذابيت آن را محدود به پنجاب ساخت . محافظهكارى و سنتگرايى آن به مخالفت و رويارويى شديد با مسلمانان و مسيحيان انجاميد . اين تعصب خشونتآميز در سدهء بيستم موجب اختلافات اجتماعى دامنهدار در شمال هند شد .
رام كريشنا « 1 » ( 83 - 1834 ) كه سالهاى متمادى در حال جذبه و بيخودى ، در يكى از معابد بنگال به سر برده بود ، نهضت ديگرى را راه انداخت . در نگاه اول چنين مىنمايد كه او نيز يكى از اولياء معمولى هنديان قرون وسطا است ، اما وى الهامبخش يكى از مريدان خود سوامى ويوكاناندا « 2 » شد كه جماعت مبشرين رام كريشنا را تأسيس كرد ، زاهدانى كه به جاى لباس سفيد ، جامعه زرد رنگ زعفرانى بر تن داشتند و در سرتاسر خاك هند به آموزش و پرورش ، رسيدگى به دردمندان و بيماران و احياء نفس معنوى مردم پرداختند . جوهر پيام اينان يگانگى و وحدت ظريفى بود كه به حقيقت منجر مىشد . اصرار در نشان دادن نيت نيك و معنوى ، از راه نيكوكارى ، ثمربخش بود . دست آخر هم گروهى از آموزگاران فردى پا به ميدان گذاشتند . مانند سرى اربيندو قوس « 3 » اهل پوندشيرى و يا رامانا مهاراشى « 4 » اهل ارنا كلوم كه براى ارشاد و تعليم مردم نيازى به تأسيس فرقه و جماعت نمىديدند .
هيچيك از اين اجتماعات نتوانست سبب حركت تودهها شود ، هرچند كه ارياساماج نزديك بود نهضتى مردمى ايجاد نمايد . برهمنها در گزينش و گل چينى افراط مىكردند . آرياها بيش از حد احساساتى و پايبند ناحيهپرستى
هامش
( 1 ) .Ram Krishan( 2 ) .Swami Vivekananda( 3 ) .Sri Arabindo Ghose( 4 ) .Ramana Maharshi