حساسيت بود و اغلب آن را جريحهدار مىساخت ، چگونه به ايجاد و گسترش شورش همگانى هند در سال 1857 كمك كرد . اما از اين فعاليتها چه نتيجهء ديگرى به دست آمد ؟ ماجراى دوف تنها موردى است كه اين فعاليت بر ذهن هنديان تأثير مستقيم مىگذارد . اما نفوذ مسيحيت ( و همراه با آن نفوذ عمومى تمدن غربى ) از دو نظر حائز اهميت بود . مدارس و دانشكدهها با انتشار اخلاق مسيحى و فرهنگ غربى تأثير محسوس بر ذهن طبقه متوسط هندى گذاشتند . تعداد گروندگان به دين مسيحيت انگشتشمار بود . اما تأثير اين مؤسسات بر ذهن و دل هندوان محسوس بود . فعاليتهاى درمانى ، به ويژه كار در بيمارستانها ، جذابيت خاصى براى روح و وجدان هندوان داشت . هندوان اهل تفكر و تعمق مىپنداشتند كه صورت و معناى واقعى دين اين است . نهضت اصلاحطلبان هند از اين روش تقليد كرد . تمام اينها زمينهچينى و مقدمهاى شد تا دين هندوى دست از ديد درونگراى خود برداشته و بىايستايى را كنار گذارد و دست به فعاليت همه جانبه و گسترده خيريهاى بزند كه مهاتما گاندى مظهر آن شد . حاصل تمام فعاليتهاى مبلغان مسيحى در طول قرنها جامعه مسيحيت هندوان بود كه هيچگاه جمعيت آن به هفت ميليون نفر نرسيد . اين گروه كه اكثريت عمده آن از افراد متعلق به كاستهاى پايين بودند مورد توجه واقع نشدند . تأثيرى كه تمدن غرب بر اينان گذارد در قالب مسيحيتى بود كه كيش هندوى در برابر آن دژى استوار و تسخيرناپذير بود . اما به تدريج بر تعداد آنان آنقدر افزوده شد كه حال به عنوان يكى از مذاهب بىشمار رايج در هند پذيرفته شده است .
نخستين نهضت دينى نوين هند همان بود كه خود رام موهان روى پايه نهاد . از ديدگاه او خرد ، بدانگونه كه در اوپانيشادها تعريف شده پايه و اساس كيش هندوى است . تمام مؤسسات و بنيادهاى اجتماعى و آداب و رسوم بايد با مقياس آنگونه خرد ، كه در اوپانيشادها تعريف شده ، سنجيده شود . از اين زيربناى فكرى دو نتيجه مىتوان گرفت ، يكى آن كه جامعهء هندو نياز به
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 224
مساهمون: روميلا تاپار
ص٢٢٤