گرديد . آموزش و پرورشى كه از اين تاريخ به بعد مورد نياز مبرم تمام جوانانى شد كه خواهان پيشرفت در جامعه بودند . با اين تدبير بستر لازم جهت گسترش سريع زبان انگليسى و فراگيرى دانش غربى ، همزمان فراهم آمد . در اثر فعاليتهاى عمرانى حكومت دولتى طبقه متوسط نوينى پيدا شد كه عمدتا عبارت بودند از افراد متخصصى كه سوابق طولانى در حرفه خود داشتند . اما به وسيله محور روابط اجتماعى و اسباب و ابزار مشترك روشنفكرى با يكديگر وابستگى پيدا كرده بودند . اين طبقه عبارت بودند از مديران درجه اول و درجه دوم ادارى و حقوق دانانى كه براى انجام وظايف خود نمىتوانستند تنها به دانستن يكى از زبانهاى محلى اكتفا كند . منشىها و دبيران استاندارىهاى ايالات گوناگون و شهرهاى عمده ، آموزگاران و وكلاء دادگسترى و پزشكانى كه با روشهاى درمان غربى آشنا بودند و قشر تازه پيدا شده متخصصان فنى و پارهاى از بازرگانان مقيم شهرهاى عمده ( مانند پارسىهاى بمبئى ) و صاحبان زمين مانند زمينداران بنگال . طبقهء متوسط قديمى به علت نداشتن زبان محاوره مشترك و دنبال كردن اهداف متفاوت و طرز تفكر مخصوص ، دچار تفرقه و دستهبندىهاى جدا از يكديگر بودند .
پارهاى از اين گروهها مانند مولاناهاى اسلامى و فقهاى برهمنى و پزشكانى كه با طب سنتى سروكار داشتند عقب ماندند ، و منزوى و پژمرده شدند . اما تعداد زيادى از آنان نيز به قشر نوين پيوستند . مثلا اطباى سنتى بنگال گروه گروه روى به دانش پزشكى نوين آوردند و از جمله پزشكان برجسته و نامدار امروزى شدند .
از اين جا به بعد مىتوان نهضت اصلاحخواهى هند را به دو جريان دينى و غير دينى تقسيم كرد . جريان دينى را با شرح تندروترين جريانها آغاز مىكنيم . گروهى از مردم كلكته كه تحت تأثير مكتب خردگرايى هيوم و پين قرار گرفته بودند ، كليت سيستم و نظام هندى را كهنه ، ارتجاعى و خرافى مىدانستند . بلندگوى با استعداد و تواناى اينان جوانى انگليسى - هندى به نام
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 222
مساهمون: روميلا تاپار
ص٢٢٢