نمىشد . در اين دوره عموما برآوردى كه از مالياتها كرده بودند بيش از اندازه بود . اين امر موجب آشفتگى وسيع « زمينداران » شده بود . در بيشتر جاها « زميندارى » كه به رغم نارضايى همه از آن لااقل آشنا و گاهى صاحب انصاف بود ، جاى خود را به سوداگران اهل كلكته ، كه جمعآورى ماليات ناحيهاى را اجاره كرده و هيچ بويى از انسانيت نبرده بودند ، داد . قانون اصلاحات اراضى آن دوره سبب شده بود روستايى به صورت اجاره كار مالك درآيد . هيچگونه پيشبينى هم در قانون نشده بود كه به حقوق روستايى تجاوز نشود . از اجارهبها ، حتّى در آن جاهايى كه به علت خالى شدن روستا از جمعيت پرداخت نمىشد ، ممكن نبود كاست . بنابراين هم طبقات بالا و هم اقشار زيرين چه از نظر مالى و چه از ديدگاه موقعيت اجتماعى زيان ديده بودند . از تمام اينها گذشته محدود كردن استخدام در ادارات كه در دورهء كرنواليس مقرر شده بود موجب كم شدن درآمد و موقعيت اجتماعى و نااميد آيندهء بسيارى از مردم شده بود . فرمانروايى مغولان نيز بيگانه و بيشتر اوقات همراه با خودكامگى بود ، امّا گاهى هندوان در آن شركت داده مىشدند .
فرمانروايى انگليسيان با آن شدّت خودكامه نبود . نظم بيشترى داشت ، امّا دوردست و با نخوت و فرعون مآب بود . تاريخنويسان مسلمان بنگال شكايت مىكردند كه « انگليسيان با كسى نمىجوشند ، اهل معاشرت نيستند ، شيفتهء مسائل مورد علاقهء خود هستند ، توسط جمعى چاپلوس و بادمجان دور قاب چين دوره شدهاند » . در سال 1834 آنگاه كه يكى از اهالى اوده از شرايط موجود در آن ديار شكايت مىكند ، به او توصيه مىشود كه شايد با فرمانروايى انگليسيان وضع بهبود يابد ، در پاسخ مىگويد : « از همهء فلاكتها اين يكى بدترين است چون نام و نشان مردم را از روى زمين برخواهد انداخت » . تنها در كلكته بود كه آثار فعاليت نوين روشنفكرى و توسعه ديده مىشد ، اين توسعه را بيش از همه بازرگانانى كه طرف انگليسيان بوده ، و در بازرگانى با چين سهم داشتند ، حس مىكردند .
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 160
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٦٠