دست داشت و سد راه بود . اين بازرگانان خصوصى از جمله كسانى بودند كه به مكتب رو به گسترش آزادى تجارت تعلق داشتند . جملگى بر اين تصور بودند كه تسلط كامل كمپانى بر هند مقدمه و بستر لازم براى درهم شكستن انحصار بازرگانى كمپانى با هند است . در سال 1813 كه اجازهء فعاليت در هند را يافتند نخست با ناكامى روبرو شدند . امّا اميدها و آرزوهاى آنان چنان ريشهدار و پرتوان بود كه خم به ابرو نياوردند ، و در رسيدن به آرزوهاى خود پايدارى كردند .
سوّمين عامل مؤثر منافع خصوصى بود . در طول عمر و دوام بقاى كمپانى هند انواع منافع خصوصى هند را عرصهء مناسب براى فعاليتهاى سودآور يافته بودند . اگر پس مىنشستند آيندهء خود را تيره مىديدند . اگر وضع ثابت مىماند موقعيت اين منافع سست و نامطمئن بود امّا اگر تجاوز مىكردند ، اگر پيش مىرفتند اين منافع توسعه مىيافت . از اين جمله بود منافع حاصل از بازرگانى ترياك . امّا از آن مهمتر منافع متمركز در خود انگلستان بود كه مىتوانست با اعمال نفوذ بر سياستگذارىهاى دولت انگليس تأثير مستقيم بگذارد ، مثلا منافع قدرتمند و مستقل كشتيرانى كه تمام موقعيت انگليسيان در هند بدان متّكى بود . رشتهء تأمين نيازمندىهاى تداركاتى ادارى و ارتشى ، كه چون در خود هند هنوز بستر لازم براى پاسخگويى به اين نيازمندىها به وجود نيامده بود ، اهميّت خاص داشت . صاحبان صنايع نساجى انگلستان به نوبهء خود به هندوستان به چشم بازارى كه حدوحصر نداشت چشم دوخته بودند . سرانجام منافع خصوصى نيروى انسانى كه در دستگاه دولتى و ارتشى هند اشتغال داشت در كار بود . پيش از آن كسانى كه براى آزمودن بخت خويش رهسپار هند مىشدند ، بيشتر اوقات به جاى به دست آوردن ثروت هنگفت ، گورى ارزان مىيافتند . در سال 1800 فراوان بودند كسانى كه مىخواستند به كارمندى كمپانى هند شرقى درآمده در هند مشغول خدمت شوند . از مرگ و مير ميان انگليسيان مقيم هند و انزواى آنان نسبت به اروپا
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 155
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٥٥