مواجب عقبمانده ، جلوگيرى شود . با چنان شرايطى بيشتر اوقات امراى لشكريان هندى از نيروهاى زير فرماندهى خود بيشتر هراس داشتند تا از نيروهاى دشمن .
اگر تمام آنچه آمد براى توجيه كاميابى انگليسيان در تسلط بر هند به قدر كافى قانعكننده باشد ، اين مطلب بايد شكافته شود كه اصولا چرا در اين زمينه تقلا و كوشش كردند . پاسخ بنيادين بازرگانى و منافع خصوصى بود . امّا جزئيات اين پاسخ با آنچه از سابقهء تاريخى انتظار مىرفت تفاوت آشكار داشت . بازرگانى كمپانى عمدتا در شمال و ساحل مدرس بر تجارت انواع قماش پنبهاى متمركز بود . در حاشيهء آن خريد و فروش ادويه در جنوب و نيل در گجرات و شوره در بنگال نيز رواج داشت . هم زمان با واسطهگرى بازرگانان كمپانى تجارتى خصوصى ميان هند و شرق دور رونق گرفت .
دولت انگليس در پشتيبانى از اين بازرگانى بود كه دامنهء جنگ با فرانسويان را تا هندوستان گسترش داد و متوجه شد كه كمپانى در اثر مساعى كلايو ناگهان صاحب مستملكهاى وسيع شده است . تا پايان دورهء فرمانروايى وارن هستينگز موجوديت كمپانى در هند آن چنان لرزان و مواجه با خطر بود كه فرصت تصميمگيرى براى سياستهاى دراز مدّت نبود . امّا در پايان سدهء هيجدهم وخامت گرفتن اوضاع آن بخشهايى از شبه قارهء هند كه هنوز در دست هنديان بود ، و وضعى كه وجود نيروهاى مسلح وسيع را در سه مركز مختلف الزامى مىساخت ، اين پرسش را مطرح كرد كه آيا در دراز مدّت تسلط بر تمام شبهقارهء هند و هزينههاى ادارهء آن كمتر از تحمّل هند مسلح و گرفتار جنگهاى داخلى ، كه از مركز آن به همه جا حرج و مرج صادر مىشد و سرايت مىكرد ، نيست ؟ پاسخى كه نماينده و سخنگوى طرفداران توسعهطلبى ، لرد ولسلى به اين پرسش مىدادند در يك كلمه « پيشروى » خلاصه مىشد . آنچه باعث توفيق لرد ولسلى در پيشبرد نظرات خود شد ترس از دخالت فرانسويان به هنگام ماجراجويى ناپلئون در جهت مشرق بود . امّا آنچه پيت و
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 153
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٥٣