دونداس « 1 » را وادار كرد تا از نظر لرد ولسلى پشتيبانى كرده و جانشينان آنان در تسلط بر تمام هندوستان اقدام كنند عمدتا منافع بازرگانى بود . اگر پاى استفادهء مالى و مادى در كار نبود ترديدى نيست كه دولت انگليس پاى از اين معركه كنار مىكشيد . فعاليت بازرگانى كمپانى در هند ديگر سودآور نبود .
زيرا سود به دست آمده به جاى آن كه با درآمد مالياتى كه از بنگال عايد مىشد فزونى يابد صرف هزينههاى ادارى مىشد . سود كمپانى در بازرگانى با چين بود . تجارت چاى با چين پس از قانونى كه پيت در سال 1784 به تصويب رساند با سرعت گسترش يافت . چين چاى مورد نياز كمپانى را تأمين مىكرد ، كمپانى در برابر به چين ترياك صادر مىكرد . اين داد و ستد چاى و ترياك كه به گونهاى غير مستقيم با چين انجام مىگرفت - زيرا دولت چين چندين بار ورود ترياك را ممنوع اعلام داشته بود - عاقبت پاسخگوى سرمايهگذارىهاى شد كه كمپانى در راه توسعهء تجارت چاى كرده بود . اين داد و ستد پايه و اساس سودآورى عمليات بازرگانى كمپانى بود . از اين رشته فعاليت نمىشد دست برداشت . اگر تحت تسلط سياسى قرار مىگرفت سودآورتر هم مىشد . با نبود كنترل سياسى به احتمال زياد تجارت چاى دچار ركود و سرانجام نابودى مىشد . يكى از دليلهاى قوى ، براى تسلط كامل بر تمام هندوستان ، تضمين تأمين بازرگانى با چين بود .
بر اين انگيزهء حفظ روابط بازرگانى موجود بايد آرزوى توسعهء اين بازرگانى را نيز افزود . بازرگانان خصوصى لندن با نگاههاى آرزومندانه چشم به وسعت و ابعاد شبه قارهء هند و جمعيت آن دوخته بودند ( همانگونه كه بعدها به تبت مىنگريستند ) . اعتقاد راسخ داشتند هند بازار وسيع بالقوهايست كه هنوز آن گونه كه بايد و شايد استثمار نشده است . آنچه را مانع از اين استثمار گسترده مىدانستند كمپانى بود كه انحصار تجارت با هند را در
هامش
( 1 ) .Dundas