هنگام لزوم در نقطهء معينى متمركز سازند . كارى كه از هنديان به هيچوجه ساخته نبود . به اين ترتيب انگلستان براى رقابت كردن قدرت و استوارى بيشتر داشت و اگر در نقطهاى ضعيف مىشد و يا خسارات مىديد ، مىتوانست به سرعت آن ضعف را بر طرف سازد و زيان را جبران نمايد . امّا اگر هندىها شكست مىخوردند ، كه اغلب چنين بود ، نه تنها آبرو و حيثيت خود را از كف داده بودند بلكه به همان تناسب از منابع آنان نيز كاسته مىشد .
به علل بىشمار آمار و ارقام مربوط به آسانى مىتوانند گمراه كننده باشند . يك مثال مىتواند قرينهاى باشد براى وضع مالى دو طرف . درآمد سال 1600 ميلادى شاهنشاهى اكبر كه مساحت آن دو سوم هندوستان مستملكه انگليس - بدون برمه - را مىپوشاند در حدود 5 / 17 ميليون ليره تخمين زده مىشود .
درآمد انگلستان دورهء ويليام پيت تقريبا 16 ميليون ليره بود . مىتوان با صراحت تأكيد كرد در همان ايامى كه منابع كمپانى ، برخوردار از پشتيبانى دولت انگليس متمركز و نسبتا متشكل و در حال گسترش بود ، منابع هند متفرق و رو به كاهش بود . اگر از دست مىرفت جبرانناپذير بود .
به هنگام داورى در اين مورد كافى نيست مزاياى مثبت انگليسيان را در نظر گيريم . بايد گرفتارىها و كمبودهاى مخصوص طرف هندى را نيز در محاسبه وارد كنيم . مهمترين مشكل هندوان موضوع تفرقه بود . تفرقه ، اينگونه كه بسيارى از مورخين انگليسى مىگويد ، بيمارى مزمن هند نبود .
بيمارى ، دورهاى بود كه از برخوردهاى نژادى و فرهنگى موجود در شبه قاره پيدا مىشد ، و مانع از آن بود كه بستر لازم براى رشد همآهنگ و يكدست ملى پيدا شود . اقوامى كه اينگونه تبديل به ملّت شوند معمولًا سرانجام دست به كشورگشايى خواهند زد ، عاقبت صاحب حكومت اريستو كراسى شده و بالاخره دچار فساد و تفرقه خواهند شد . در هندوستان هيچگاه انديشهء تعادل نيروها و دولتى ثابت و متعادل در مدار فرهنگ هندى راه پيدا نكرده بود .
در عوض سنت جهانگشايى و بزرگسالارى ، از كهنترين روزگارها يعنى از
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 148
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٤٨