ماجراجويان ديگر تكيه داشتند . وسيلهء فعّاليت و اقدامات آنان جنگجويان مزدور و جاهطلبانى از جنس خود آنان بود . اين گونه بود كه به هنگام پيش آمدن بحران و خطر نمايندگان و عمال كمپانى به يكديگر نزديكتر شده و قوّت مىيافتند . حال آن كه در تحت شرايط مشابه پيروان امرا و سرداران محلى به تفرقه و جدايى متمايل مىشدند . تغيير موضع دادن و از هر طرف باد وزيدن بدان طرف متمايل گشتن و سرانجام خود صاحب ادعا شدن ، رسم معمول هنديان سدهء هجدهم بود .
در زمينهء كلى اطاعت از امر و هماهنگى و وحدت هدف ، عامل انضباط در ميان غير نظاميان حتّى از مسئلهء انضباط ارتشى اهميّت بيشترى مىيابد .
درست است كه روشهاى جنگى اروپاييان و انضباط آنان مزيّت آغازين عمدهء كمپانى بود . امّا عامل انضباط نظامى اروپاييان و قدرت ارتش ، مدّت چندانى در انحصار اروپاييان نماند . حتّى در سال 1763 مير قاسم نيروى مسلحى به سبك اروپاييان تأسيس كرده بود كه به خوبى در برابر نيروى نظامى كمپانى مقاومت كرد . بعدها نيروهاى مسلح سينديا با همان كفايت با نيروهاى كمپانى به مبارزه پرداختند . ترديدى هم نبايد داشت كه ارتش سيكها از هر حيث بر نيروى انگليسيان برترى داشت . اگر انگليسىها اين نيروها را شكست دادند به علت داشتن انضباط بيشتر و يا جنگ افزارهاى پيشرفته نبود . موضوع انضباط ما را به عامل غير محسوستر امّا بىاندازه مؤثرتر روحيه و يا وفاق ملى مىكشاند . اروپا به عصر اطمينان روزافزون به خود ، و خوشبينى به آينده پا گذاشته بود . انديشهء مردم انگليسى نه تنها متأثر از اين ويژهگى عصر بود بلكه توسعهطلبى ناشى از گستردگى پيوسته فعّاليت بازرگانى و شروع مرحلهء انقلاب صنعتى نيز بر آن افزوده شد . اين اطمينان و خوشبينى و غرور به ميان كارمندان كمپانى نيز راه يافت . با ازدياد رابطه با انگلستان پس از تصرف بنگال ، بر سرعت فرايند اطمينان و خوشبينى و غرور اضافه شد . جوّ نوين پيشرفت مستى آفرين بود . به كسانى كه آن را تنفس
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 146
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٤٦