آن را تجربه نكرده بودند . چون مربوط به محاكم قضائى نوين - كه كسى از آن سر در نمىآورد - مىشد آن را جدّى نگرفتند . طبقهاى كه قرار بود از اين امر سود جويد هنوز پيدا نشده بود . ديگرى روش اربابى و مالكيت ارضى انگليسى بود . اين معنا در عمل اثر عميقى بر كشاورز مىگذاشت امّا عوارض جنبى آن ، در آن زمان ، درك نشد . زيرا نوعى اصلاح روابط مىنمود و نه انقلاب در روابط .
در ظرف بيست و پنج سال پس از بازگشت كرنواليس حكومتى كه تصور مىكرد به گونهاى ثابت صلحجو در چهارچوب پيچيده سيستم سياسى هند ايجاد كرده است نه تنها تمام رقيبهاى خود را بر زمين زده و بلعيده بود ، و بر بخش عمدهء هند حكومت مستقيم داشت ، بلكه بقيهء شبه قاره را نيز باجگذار خود كرده بود . جريانى كه براى مورخ امپرياليسم انگليسى - هندى سرشار از هيجان و قهرمانى و حماسه است . در مدّتى بسيار كوتاه ، با وجود نارسايىها و كمبودها و به رغم مخالفتهاى حكومت مركزى لندن ، كاميابىها و موفقيتهاى حيرتانگيز به دست آمد . جزئيات آنچه را كه روى داد و جريان يافت بايد در كتاب تاريخ مفصلترى آورد . در اين جا ما به ذكر خصوصيات اصلى آن جريان بسنده خواهيم كرد آن هم به اين سبب كه به عنوان بستر گام بعدى در روابط هندوان - انگليسيان ضرورت دارد . به هنگام بازگشت كرنواليس هند در صلح و آرامش به سر مىبرد ، وضعى كه در دورهء حكومت شور نيز ادامه يافت .
با از راه رسيدن لرد مورنينگتون « 1 » كه بيشتر به لرد ولسلى « 2 » شهرت دارد وضع ناگهان دگرگون شد . جوّ عقايد در انگلستان تغيير كرده بود . زيرا دولت انگليس با انقلاب ستيزهجوى فرانسه و سردارى جاهطلب چون ناپلئون بناپارت ، كه هم اكنون نيروهاى مسلح خود را به قصد تهديد مستقيم هند به
هامش
( 1 ) .Lord Mornington( 2 ) .Lord Wellesly