و ديگرى كمپانى كه وظيفهء تصدى امور مالى را بر عهده داشت . حال كمپانى نمايندهء حكومت مغولها براى وصول و جمعآورى ماليات بنگال و بيهار شد . اين خود بهترين وسيله بود كه كمپانى با حال و هواى هند و مردم آن خو بگيرد ، و از جزئيات امور آن سرزمين آگاه شود . هنوز انديشهء ادارهء مستقيم امور بنگال به ذهن مديران كمپانى خطور نكرده بود . جمعآورى مالياتها را نايب نوّاب - كه از سوى كمپانى كه به اين مقام منصوب شده بود و محمد رضا خان نام داشت - انجام مىداد . با اين ترتيب كمپانى عملا به صورت فرمانرواى بنگال درآمد زيرا نيروى نظامى را نيز دريد اقتدار داشت . آنچه براى نوّاب باقى مانده بود ادارهء امور قضايى بود . آنگاه مجبور شد حتى اختيار قوهء قضايى را نيز به نايب نوّابى كه كمپانى منصوب كرده بود ، واگذار كند .
سرانجام تسلط كمپانى كامل شد ، و دستگاه ادارى هندى باقى ماند . ظواهر و القاب آن مغولى بود امّا اختيار به دست كمپانى افتاده بود .
سوّمين وظيفهء كلايو ، دشوارترين وظايف او بود . به او اختيار داده شد تا رشوهخوارى و باجگيرى را محدود كند و بازرگانى داخلى و خصوصى را سروسامان دهد . امّا كسى انتظار نداشت او به اين دستور العملها وقعى نهد . از همان اوّل در اين زمينه سختگيرى كرد . براى مأموران انگليسى دو راه باقى نماند . يا تن دادن به مقررات يا مراجعت به انگلستان . ارزش هدايايى را كه مأموران انگليسى مىتوانستند بپذيرند به شدّت محدود كرد . هر گونه بازرگانى خصوصى را قدغن ساخت . به تأسيس يك انجمن بازرگانى پرداخت كه وظيفهء آن تقسيم منافع انحصار نمك بر حسب درجه و رتبهء كارمندان انگليسى بود . هر چند كمپانى اين روش را نپذيرفت امّا اين اقدام گام اوّل در راه تثبيت حقوق ثابت كارمندان بر حسب رتبه بود . سرانجام مزاياى افسران نيروى مسلح را كاست . با همان پشتكار هميشگى شورش سفيدها را كه توسط يكى از امراى ارتش انگليس رهبرى مىشد ، سركوب كرد .
پس از دو سال تلاش طوفانوار كلايو به انگلستان برگشت . گرفتار دام
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 114
مساهمون: روميلا تاپار
ص١١٤