كارگران اجير بودند و يا اجارهكاران . كارگران مزدور را فصلبهفصل مزد مىدادند . باآنكه اصولا حق داشتند از اين روستا به آن روستا مهاجرت كنند در عمل ، به علت ساختار اجتماعى به هم تنيدهء روستا ، چنين مهاجرتى ممكن نبود . زارع اجارهكار از نصف تا سه چهارم بهاى توليدات خود را به مالك مىپرداخت . جابجايى او نيز عملا دشوار بود .
اعتبارات كشاورزى عمدتا در دست مسئولان معبد بود كه به افراد و يا به روستاها وام مىدادند . بهرهء وام از دوازده تا سى درصد بود . اگر وامگيرنده از پسدادن وام عاجز مىشد ، معبد زمين او را تصرف مىكرد . مهمترين نقش در زندگى روستا را معبد برعهده داشت . بزرگترين كارفرماى روستا بود . براى افراد گوناگون شغل فراهم مىكرد . بيشتر اوقات نه تنها بزرگترين مالك بود بلكه بزرگترين مصرفكنندهء محل هم محسوب مىشد . معبد مشوق اجراى طرحهاى توسعهء روستايى بود . مثلا زمينهاى باير را مىخريد و جمعى از بافندگان را در آنجا سكونت مىداد يا آنكه طرحها را سرپرستى مىكرد . تمام اين فعاليتها بر ثروت معبد مىافزود . معبد هم ثروتمند بود و هم قدرتمند و اين امر سبب مىشد تا كانون نفوذ در ناحيه باشد . امرى كه موجب استحكام رابطه و وابستگى ميان مقام سلطنت و محافل مذهبى مىشد .
وضع اجتماعى پيشهوران خواه در شهر يا روستا باآنچه در روزگار حكومت چولاها بود فرق نداشت . آهنگران و نجاران از نظر مقام اجتماعى در رتبهء اول بودند . اما نساجان و كوزهگران - باآنكه بههمان اندازه وجودشان براى جامعه ضرورت داشت - در رتبهء پايين قرار داشتند همانند عصاران و عرقكشها ( از شير تخمير شدهء نارگيل عرق مىگرفتند ) و دباغان . پيشهوران كه هريك صنف خود را داشتند . تحت تسلط صنف بازرگانان بودند زيرا انحصار معاملهء كالاهاى پيشهوران باآنان بود و در نتيجه عملا كارگرانى بودند كه براى بازرگانان كار مىكردند . وسعت فعاليتهاى صنفهاى بازرگانان ، همانند روزگار چولاها ، بهمراتب بيش از حوزههاى عمل پيشهوران بود .
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 444
مساهمون: روميلا تاپار
ص٤٤٤