بازرگانان منابع مالى براى توليد كالاها فراهم و كالاها را توزيع مىكردند . اين گونه ملاحظات موجب محدوديت استقلال پيشهوران مىشد و هرچند بر وسعت حوزهء بازرگانى زمينى افزوده شده بود ، اما هنوز جنبهء محلى داشت .
اعرابى كه به بازرگانى دريايى مشغول بودند در تمام نقاط شبهقاره خدمات خود را عرضه مىكردند . جنبش بازرگانان هندى آغاز شده بود و در اواخر اين دوره تحرك آن محسوس شد ، هرچند كه هنوز اين جنبش و فعاليت آنان عمدتا محدود به نواحى ساحلى بود .
قدرت اقتصادى سبب شد تا اصناف بازرگانى موقعيت سياسى مهمى در كشور كسب كنند و در دربار صاحب نفوذ شوند . براى پياده كردن هرگونه نوآورى در نظام مالياتى با رؤساى اصناف بازرگانى مشورت مىشد و اينان اندكاندك نمايندهء افكار عمومى شدند . قدرت اصناف بازرگانى در برابر نفوذ مالكان در دربار ايجاد تعادل كرد . ازجمله جماعات مشهور بازرگانان و واسطهها جينىها بودند كه حوزهء فعاليت آنان نواحى ميسور و اندهارا و مدرس را مىپوشاند . اينان سنتهاى تثبيتشدهء نياكان خود را در روزگار چولاها حفظ كردند . همانگونه كه هنوز نيز اعقاب آنان چنين مىكنند . پارهاى از آنان به جنوب شرقى آسيا مهاجرت كرده و كسب و فعاليت خانواده را در آنسوى درياها ادامه دادند .
حكومت بر امكانات بالقوهء مالى بازرگانى خارجى كاملا اشراف داشت .
كريشناديوا در منظومهء خود آموكتا ماليادا در اين باره مىگويد :
شاه بايد بنادر كشور خويش را توسعه دهد تا بازرگانى رونق يابد . تا اسب و فيل و جواهرات و چوب و صندل و مرواريد و ديگر كالاها به آسانى وارد كشور گردد . بايد ترتيباتى فراهم آورد تا ملاحان بيگانه كه در اثر طوفان و مرض و خستگى به خشكى مىآيند . با روشى كه سزاوار مليت آنان باشد ، پرستارى و ميزبانى شوند . بايد كارى كرد تا بازرگانان سرزمينهاى دوردست كه به واردات فيلها و اسبهاى
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 445
مساهمون: روميلا تاپار
ص٤٤٥