عمل نمىآمد . از توليد اضافى چيزى نصيب كشاورز نمىشد . اگر بر محصول افزوده مىشد ، مالك زمين سهم بيشترى مىبرد . نظام موجود به پذيرفته شدن نصاب حداقل توليد منجر شد . انگيزهاى براى توليد بيشتر وجود نداشت .
هرچه فشار بر روستايى زيادتر مىشد توليد در حد امرار معاش عاقلانهتر و منطقىتر مىنمود . بر خلاف آنچه پارهاى از مورخان اصرار مىورزند ، در اين مورد فقدان انگيزه هيچربطى به اعتقادات روستايى هندى ، كه آدمى در سرنوشت خويش دخالتى ندارد ، نداشت . توليد محدود و ركود بازرگانى منجر به كمبود پول و سكهء در گردش شد . عامل ديگر كه مانع رونق بازرگانى بود ، پيدايش طيف وسيعى از انواع اوزان و مقياسات محلى بود كه تجارت با نقاط دوردست را دشوارتر مىساخت . ثروت اضافى زمينداران و شاه در توليد كالاهاى دستساز يا بازرگانى سرمايهگذارى نمىشد ، بلكه در راه تجملات پرزرقوبرق مصرف مىشد يا در بناى خانههاى قصر مانند زمينداران كه با انواع تزيينات و تجملات گرانبها آراسته شده بود . بيشتر درآمدها هزينهء برپا كردن معابد شكوهمند و ثروتمند مىشد . جاى شگفتى نيست كه وصف و شهرت زرق و برق اين معابد ، غارتگرانى را كه حرص آنان به مالاندوزى بيشتر از آرزوى آنان به انجام كار ثواب بتشكنى بود ، به خود جلب مىكرد .
چون در مراتب گوناگون نظام زميندارى ، راه براى چند برابر كردن تعداد زمينداران كوچكتر و دست دوم باز شد ، بر شدت پراكندگى درآمدهاى حاصل از كشاورزى افزوده گرديد . اين امر باعث تضعيف كسانى كه در دو سوى مقياس قرار داشتند - روستائيان و شاه - شد . درآمدها به سوى واسطهها انحراف يافت . در اين ميان شاه و روستائيان متضرر شدند . كم شدن درآمد موجب ضعف موقعيت شاه در برابر زمينداران شد ؛ زيرا وى به هر حال محتاج بود تا اينان به تعهدات خود احترام گذارند . از سوى ديگر روستائيان نيز روزبهروز تنگدستتر و بىچيزتر شدند . اگر در سدههاى
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 328
مساهمون: روميلا تاپار
ص٣٢٨