مسجد اياصوفيه رسيديم . اين مسجد در روزگار قديم كه اين شهر در قلمرو روميان « 1 » بود ، گويا نزديك به دو هزار سال پيش ساخته شده « 2 » ، و نيايشگاه مسيحى بود . اما پس از فتح استانبول به دست سپاهيان عثمانى ، به مسجد بدل شد . مىگويند كه سلطان هر جمعه كه روز نماز جماعت مسلمانان است به اينجا مىآيد . هر بر اين ساختمان حدود يكصد ذرع است ، با نيم گنبدى به ارتفاع پنجاه - شصت ذرع در ميان آن ، و كف و ستونهاى بنا همه از سنگ مرمر ساخته شده است . قطر ستونها بيش از يك ذرع است و تختهسنگهاى فرش شده در شبستان نزديك يك ذرع و نيم پهنا و چهار ذرع و نيم درازا دارد . ناگفته پيداست كه چه عظيم و شكوهمند است . شبستان مسجد ساختمانى دو طبقه دارد كه در اعياد در اينجا چراغ روشن مىكنند . نيز بر ديوار طبقه دوم [ بالاى شبستان و زير گنبد ] 8 قاب دايره كه هريك حدود 6 ذرع قطر دارد و بر هريك آن نام يكى از اصحاب حضرت محمد ( ص ) [ و خلفاى راشدين ] نوشته شده ، نصب شده است . اين قابها را از پايين كه نگاه كنيم ، به اندازهء يك كارت اسم مىنمايد ؛ و از اينجا مىتوان عظمت و ارتفاع اين مسجد را قياس كرد . سال گذشته كه در شانتونگ چين سفر كردم و به ساحل رود سىشوئى كه در قلمرو مملكت « لو » ى باستان بود رسيديم ، آرامگاه كنفوسيوس را زيارت كردم و عظمت و شكوهمندى آن را به چشم ديدم ، و فكر كردم كه هيچ عمارت در جهان به بزرگى آن نيست . اما اكنون با ديدن اين مسجد دريافتم كه آرامگاه كنفوسيوس هم به عظمت آن نمىرسد ، و مبالغه نخواهد بود كه آن را بزرگترين نيايشگاه دنيا بخوانند .
مدرسه نظام
چهارشنبه 16 ، ابرى و خيلى سرد :
ساعت 8 صبح حقى بيك صاحبمنصب بحريه آمد و ما را به ديدن مدرسه نظام و وزارت دريادارى و كاخ تابستانى در ساحل تنگه به سفر و جاهاى ديگر برد . اول به مدرسه نظام رفتيم و سپس به وزارت دريادارى و سپس به ديدن ناو فولادى مسعوديه [ ؟ ] . دربارهء اين جاها در شرح احوال مملكت عثمانى شمهاى ياد شد ، و از اينرو در اينجا به تفصيل نمىنويسم و فقط وصف كاخ تابستانى را مىآورم .
هامش
( 1 ) . فوروكاوا « يونانيان » نوشته است .
( 2 ) . كليساى اياصوفيه به فرمان امپراتور يوسيتينانوس توسط آنتيموس ترالى وايزيدور مليطى در سالهاى 531 تا 537 م . ساخته شد .