ايران و روسيه
ما از روز 17 اين ماه كه از بندر باكو حركت كرديم ، در نه روز گذشته 5 / 506 ورست برابر 5 / 137 رى ژاپنى راه پيموديم . در اين مسير جز اليزابت پول جاى آباد و پررونقى نديديم ؛ اما [ آثار ديگر كارهاى عمرانى به چشم مىآمد ، چنانكه ] در راهسازى و راهدارى كوششى مىكردند ، و بر رودهاى كوچك هم پل زده بودند تا رفتوآمد مسافران سهل و راحت باشد .
در مقايسه اين احوال [ روسيه ] با اوضاع ايران ، تفاوت اين دو از زمين تا آسمان است . اين كارهاى عمرانى را [ دولت ] روسيه همين چندساله و پس از دست يافتن به اين نواحى به انجام رسانده است .
برافتادن خانخانى در قفقاز
خاك قفقاز پيشتر مملكت گرجستان بود كه به حدود 50 اميرنشين تقسيم مىشد . جد شاه كنونى سلسله قاجار ، آقا محمد خان ، در پى تصرف اين نواحى برآمد و به آنجا لشكر كشيد و [ در آغاز ] پيروزى يافت . دولت روسيه فرصت را مغتنم شمرد ، و به اميرنشينهاى اينجا يارى رساند تا لشكر آقا محمد خان را به جنوب راندند . به دنبال آن ، به علت درگيرى و زد و خوردى كه ميان اميرنشينها افتاد ، امن و آسايش از مردم اين سرزمين سلب شد . سرانجام روسيه به حكومت خانخانى اين ناحيه پايان داد و اميرنشينها را برانداخت و اين نواحى را به هم پيوست [ و به خود منضم ساخت ] ؛ و خوانين را همه به روسيه فرستاد و فقط مدد معاشى برايشان معين كرد تا زندگى را [ در انزوا ] بگذرانند .
عمران قفقاز
به تازگى اين سرزمين را ناحيه قفقاز ناميده و فرمانروايى براى اينجا معين كردهاند . از اين پيشامدها پنجاه - شصت سال بيش نگذشته است ؛ اما در همين مدت از تفليس تا بندر پوتى
Poti
بر كنار درياى سياه خطآهن كشيدهاند و نيز راهها را مرمت كرده و خيابان و شهر ساخته و كشتزارها آباد كرده و به هرگونه كار عمرانى پرداختند . كوتاه اينكه روسيه در سالهاى اخير نيز با عثمانى جنگيد و پيروز شد و نواحى كرس
Kars
را گرفت و به اراضى قفقاز پيوست ، و كارى نمانده است كه براى رونق و آبادى قفقاز نشده . دريغ است كه جايى كه ايران مىخواست بگيرد لگدكوب سربازان روس شد ، و زدوخورد خوانين با يكديگر نيز عمر دولت آنان را سرآورد . اين رويدادها تصادفى نبود .