خاويار ايران
دوشنبه 10 ، صاف و معتدل ، 65 درجه :
در انتظار كشتى پستى روسى بوديم ، اما تا شب نيامد . شنيديم كه در اينجا خاويار بسيار به دست مىآورند . [ ماهى ] خاويار را روسها در نزديكىهاى اين ساحل مىگيرند ، پس گويا سالانه پانصد هزار روبل حق صيد به دولت ايران مىدهند .
كشتيرانى در خزر
سهشنبه 11 ، بارانى :
در ساعت 10 صبح كشتى پستى روس به نام « تامارا » [ به ساحل انزلى ] رسيد . گويا شركتى كه كشتى پستى در اين مسير دارد ، و « قفقاز ميل كروز » [
Mail Cruise
] خوانده مىشود ، 14 كشتى بزرگ و كوچك و 6 كشتى بادبانى ميان نقاطى مانند چيكيشليار
Cikisliar
و كراسنوودسك
Krasnovodsk
[ در ساحل شرقى ] در سوى آسياى مركزى ، انزلى در ساحل ايران ، و استراخان
Astrakhan
[ هشتر خان ] و ولگا
Volga
و لنكران در جنوب روسيه و جاهاى ديگر به راه انداخته است . كشتى پستى تابستانها هفتهاى سه بار به انزلى مىآيد ، اما در فصل زمستان كه آبهاى ولگا و كنار هشتر خان يخ مىبندد آمدن كشتى برنامه معين ندارد . اين شركت كشتيرانى سالانه 300 هزار روبل كمك مالى از روسيه مىگيرد ، و از كرايه حمل به نرخ 9 روبل براى هر ميل دريايى نيز درآمد دارد .
سياست روسيه
قرار بر اين است كه اهل نظام روسيه كه [ به مأموريت ] به آسياى ميانه مىروند ، [ كرايهء سفر با كشتى ] از حقوقشان كسر و به اين شركت پرداخت شود . سياست نفوذ و قدرت روسيه در آسياى مركزى را مىتوان از اين نمونه قياس كرد . اگر هندوستان يكبار باد سرد روسيه به پشتش بخورد ، همه آسيا دچار سرماخوردگى مىشود و به سرفه و تب شديد مىافتد . اين است كه روسيه مترصد ضعف مزاج و كسالت اين ناحيه است ، و از اينرو [ آسيايىها ] نبايد از حفظ سلامت خود غافل باشند .
نشستن به كشتى تامارا
با رسيدن كشتى به ساحل انزلى ، اقامتگاهمان را ترك كرديم و به كشتى پستى « تامارا » نشستيم .
كشتى در ساعت 11 و پنجاه دقيقه صبح لنگر برداشت و سرانجام از خاك ايران جدا شديم .