خود ديد ، تا كه سرانجام جز دشتى متروك از آن بر جاى نماند .
نقشرستم
در سوى شمال اينجا كوه صخرهاى عظيمى است . بر كنارهء اين كوه صخره را بريده و چهار حجرهء آرامگاه ساختهاند كه گويا مقبرهء شاهنشاهان ايران باستان است . در فاصله دور تر ، در سوى شمالغربى اين چاپارخانه ، هم سه بلندى صخرهاى به رديف افتاده است كه گويا اينجا قلعه قديمى بود و تا هفتصد - هشتصد سال پيش كاربرد داشت . ما نخست از كاخهاى تختجمشيد ديدن كرديم . از چاپارخانه كه روانه شديم چند ده پا به سوى شمال غرب پياده رفتيم تا به سكو يا پايهاى كه هر برش حدود 6 شاكو [ - 8 / 1 گز ] و در دو مرتبه ساخته شده بود رسيديم . ندانستيم كه اين چه كاربردى داشته است . به گمانم پايه ساختمان بود . اينجا را تخت طاووس مىخوانند .
مقبرهء اردشير اول
در سوى جنوب اينجا ، در دامنه كوه صخرهاى ، ديديم كه در پرتگاه تختهسنگى را بريده و نقش كسان زيادى را بر آن كندهاند . در اين نقشها تصوير شاهپور ساسانى بود كه بر اسبى سوار شده است و حلقهاى را از مرد سوارى به هديه مىگيرد . اين نقش مىنماياند كه خداوند فرمان پادشاهى را به او مىدهد . گويا اين حلقه را زينت گردن مىساختند . بر اين سنگ نقش كسانى ديگر كنده شده ، اما ديگر تصويرها ريخته و محو شده و ويرانهاى از آن مانده بود .
ايوان و كاخ آپادانا
از اينجا در دامنه تپه در سوى جنوب غرب حدود 10 چو [ 090 / 1 گز ] كه رفتيم به كاخ قديم تختجمشيد رسيديم . اين كاخ در دامنه كوه صخرهاى افتاد كه و ارتفاع آن حدود 10 كن [ 2 / 18 متر ] و بلندى هر بر آن پنج - شش چو [ - حدود 600 متر ] است ، و در جايى بلند بر سنگچين ساخته شده و پيداست كه سنگهاى بناى آن را همه از كوهى كه پشت اينجا است آوردهاند . به راستى اثر بازمانده از بريدن و آوردن سنگ را ديدم . در جلو و ميانهء آنجا پرتگاه سنگى بود كه نخست از چپ و راست به طور مورّب بالا رفتيم و در ميانه كوه پيچيديم و به جايى بلند رسيديم .