راهها يكى از آن هست و ميان كوه و دره و دشت ساخته شده است . اين كاروانسراها با سرمايه و همت تجار و ديگر اعيان و سرمايهداران ساخته مىشود ، و هر مسافرى مىتواند اينجا فرود بيايد و بياسايد . كاروانسراها در بزرگى و كوچكى اختلاف دارد ؛ اما معمولا عمارت بزرگ و نظرگيرى است به شكل چارگوش با پنجاه - شصت تا هفتاد - هشتاد كن [ - حدود صد تا صد و چهل ذرع ] طول هر بر آن ، كه با خشت يا آجر و سنگ ساخته شده و در چهار گوشه بيرونى ديوار آن برج درآوردهاند كه ايوان كنگرهدار بالاى آن جاى تيراندازى و دفاع است . گويا اين تدبير براى مقابله با حمله دزدان يا تاراجگران است . دروازهء كاروانسرا در يكسو باز مىشود و ميان كاروانسرا حياطى چهارگوش هست كه در همهجا در وسط آن سكويى راستگوشه به ارتفاع چهار - پنج شاكو [ - يك تا يك و نيم ذرع ] كه هر بر آن هشت - نه شاكو [ دو - سه ذرع ] است برآوردهاند . اينجا براى گذاشتن باروبنه و كالا و آسودن مسافران است . گرداگرد صحن كاروانسرا نيز به رديف اتاقهايى در يك يا دو طبقه درآوردهاند . همه مسافران مىتوانند در اين اتاقها منزل كنند و بياسايند . اما ميان اين اتاقها جدار و ديوار فاصلى نيست و كف خاكى آن دو - سه شاكو [ دو - سه چارك ذرع ] از سطح حياط بالاتر است . بر اين كف خاكروبه و سرگين اسب انباشته و توده شده ، و سقف گنبدىشكل اتاق از دودهء سياه است و چنان كثيف كه به وصف درنمىآيد . به غذا خوردن كه شروع مىكنيم ، گردوغبار پهن خشك شدهء اسب در هوا مىآيد و بر سفره مىنشيند ؛ و چون مىخواهيم بخوابيم ، اسب و استر بالاى سرمان شيهه مىكشد و خر عرعر مىكند . وزوز شبپرهها كه بالاى سر مردم مىپرند و زنگ شترهاى چاپارى كه طنين درهم دارد چنان همهمهاى درست مىكند كه پندارى آفتاب صبح پردهء ابرها را مىدرد « 1 » چنين حالات رنجآور و كشنده بيرون از حد تحمّل مسافرانى است كه از دور دستها به اينجا مىآيند . نيز در پشت اتاق دهليزى كفشكن مانند هست كه مسافران و چارپاداران اسب و قاطرشان را اينجا مىبندند تا بياسايند . اين حالت عادى و عمومى كاروانسرا است .
كاروانسرادار
در هر كاروانسرا يكى دو كاروانسرادار هستند كه جز نان و خربزه و مانند اين خوردنىها چيزى براى فروختن به مسافران ندارند ، و از اينرو اينان بايد غذاى آماده با خود بردارند يا در هر منزل بپزند . پس بايد وسايل آبدارى و پختوپز نيز همراه داشته باشند . آنچه كه مىتوان از
هامش
( 1 ) . اين سخن تعبير ژاپنى است براى نمودن بانگ و همهمهء بلند و بسيار .