مغرب تركها [ عثمانى ] هستند . ممالك دوردست فعال در بازرگانى خارجى ايران هم انگليس ، فرانسه و هلندند . رشد نكردن تجارت [ خارجى ] ايران علتهاى متعدد دارد كه از اين ميان است وضع اقليمى دشوار ، رشدنيافتگى مردم ، رسوم دستوپاگير ، وضع محصول ، پيشرفته نبودن كشتيرانى و ناساخته بودن بنادر و راهها و . . . نيز ، چون محصولها فراوان نيست ، تكافوى صادرات را نمىدهد ، اما انگليس از تجارت قصد سياسى دارد ، و از اينرو بىتوجه به كموزياد حجم و زياد يا كم دادوستد بازرگانى ، تجارت در خليج فارس را در انحصار خود درآورده است ، و سه بندر عباس و بوشهر و لنگه را در اختيار دارد . روسيه نيز چنانكه انگليس در جنوب ، اختياردار بازرگانى خارجى در شمال [ ايران ] است ، و تبريز و رشت را پايگاه تجارى خود ساخته است .
اقلام صادرات
در اينجا به شرح اقلام كالاى تجارى مىپردازد :
چيزهايى كه از راه جنوب و خليج فارس به هندوستان صادر مىشود گياهان خشك داروئى ، تنباكو ، ترياك ، موم و سمغ ، گردو ، بادام ، خرما ، گوگرد ، شراب ، ابريشم خام ، فرش و قالى و شال ، شمشير ، اسب و اقلام ديگر است . آنچه كه از هندوستان وارد مىكنند بيشتر پنبه و چوب و قهوه و برنج و قند و شكر است .
ارزش صادرات
ارزش واردات و صادرات از سه بندر عمدهء خليج فارس در سال 1878 م . به مقدار زير بوده است .
بندر بوشهر : صادرات 300 ، 741 ، 13 / روپيه واردات : / 600 ، 395 ، 7 روپيه
بندر لنگه : صادرات 580 ، 611 ، 6 / روپيه واردات : 660 ، 265 ، 8 روپيه
بندر عباس : صادرات 460 ، 399 ، 1 / روپيه واردات : 720 ، 324 ، 1 روپيه
جمع / 340 ، 252 ، 21 / روپيه واردات : 980 ، 985 ، 16 روپيه
افزونى موازنهء بازرگانى [ مازاد صادرات نسبت به واردات ] : 360 ، 766 ، 4 روپيه ( يك روپيه معادل نزديك 47 سن ژاپن است ) .
ارزش صادرات و واردات در تجارت مستقيم ميان ايران و انگليس در پنج سالهء 1874 م .
تا 1878 م . به مقدار زير بوده است :