است . درسها بيشتر دربارهء شريعت و احكام اسلام است . بچههايى كه در مدارس بلوكات و دهات تحصيل مىكنند فقط زبان فارسى و عربى مىخوانند ، و بهترين فايدهء تحصيل را سواد قرآن خواندن مىدانند . براى هزينهء مكتب در دهات ، اولياى شاگردها به مكتبدار از حاصل كشت ( گندم ) مىدهند . اين ترتيب با آنچه كه در « تراكويا » [ مكتبخانههاى ژاپن ] معمول است تفاوت ندارد .
حروف فارسى ، اعم از مصمّت و مصوّت ، 32 است ، و لغت با تركيب اين حروف و از راست به چپ نوشته مىشود . اعداد را ، برعكس ، از چپ به راست مىنويسند [ يك صفحه نمونه حروف و خط فارسى در كتاب تصوير شده است ] .
مدارس شيراز
علاوه بر مكتبهاى بلوكات و دهات ، [ در ميان شهرها ] شيراز بيشتر از همه جا ، و نزديك به ده ، مدرسه دارد . اين مدرسهها همه با سرمايهء اعيان و توانگران ساخته شده است . اما درسى كه شاگردان مىخوانند منحصر به فارسى و عربى است و احكام و تعاليم مذهب تشيع ، و همينطور عبارتپردازى و تركيب سخن ياد مىگيرند . در ردههاى بالاى علمى ، كسانى هم هستند كه علومى مانند شيمى و نجوم و كيميا و طالعبينى تحصيل مىكنند ؛ اما شمار آنها بسيار اندك است . گويا اگر كسى سواد عادى خواندن داشته قادر به نوشتن حروف الفبا باشد ، جلوى نامش « ميرزا » مىگذارند و او را معلّم مىشناسند . اشراف و اعيان و توانگران مردم معلم سرخانه براى بچههايشان مىآورند ، و از اينرو مكتب و مدرسه [ عمومى ] زياد نيست . اصفهان فقط يك مدرسه از اين نوع دارد .
وصف دار الفنون
دربارهء مدرسهاى كه در تهران داير است و وضع آن را از نزديك ديدم ، در اينجا شرحى مىنويسم :
اين مدرسه در گوشهء شمال شرق [ اراك ] است و رديف خانههاى عادى جلو آن را گرفته ، و از بيرون ناپيداست . با معرفىاى كه آقاى تايلور
Mr . Taylor
معلم انگليسى اين مدرسه كرده و ترتيبى كه داده بود توانستم در روز 13 اكتبر سال 13 ميجى [ 1880 م . ] از اين مدرسه ديدن كنم . به جلوى در ورودى اين مدرسه كه رسيدم ، شش - هفت مدرس يا مأمور پايينرتبهتر اينجا از من و همراهان استقبال و ما را به بالاخانه هدايت كردند . در اينجا مدير مدرسه و هفت - هشت معلم ادبيات و نظام به ما خوشامد گفتند . مدير مدرسه برادر مخبر الدوله رئيس