است و در سالهاى كمحاصل سه يا چهار برابر بذر حاصل مىگيرند . حاصل برنج در سالهاى فراوانى تا شصت برابر و در سالهاى بدحاصل تا بيست برابر بذر است . پنبه به ترتيب ده تا پنج برابر حاصل مىدهد .
ترياككارى
آبيارى اراضى كازرون همه به وسيله قنات مىشود . اين آب را زارعان اراضى متعلق به مالك قنات آزادانه استفاده مىكنند ، و چنانكه پيشتر ياد شد براى زراعت بهاره [ صيفى ] كه حاصل آن مال خود زارعان است دولت مالياتى نمىگيرد . مزارع اين اراضى هر دو سال يكبار كشت مىشود [ آيش ] . براى حاصل درختان و باغات ماليات به دولت نمىدهند . نيز ، در كازرون در اراضى ترياككارى ، مالك به زارعان بذر و كود و هزينههاى گوناگون مىدهد . زارعان اين بذر را مىكارند و با رسيدن خشخاش شيرهء ترياك را مىگيرند . براى اين كارها مالك به هر كس از اين كشاورزان روزانه يك قران مىدهد ، و محصول را هم به نسبت مساوى [ مالك و زارع ] ميان خود قسمت مىكنند و مالياتى هم از آن به دولت نمىدهند .
مالياتهاى غير كشاورزى
ماليات خانوار
ماليات خانوار كه يكى از انواع مالياتها است برحسب اقوام [ و نواحى ] مختلف تفاوت بسيار پيدا مىكند ؛ اما بهطور كلى از هر خانه از دو قران تا پنج - شش قران گرفته مىشود . ماليات اسب سرّى دو قران ، خر سرى يك قران ، گاو سه قران ، شتر پنج قران و گوسفند دهيك قيمت آن ، بهطور متوسط از 8 تا 10 قران ، است . اما نمىتوان گفت كه در همهء ولايات و نواحى [ اين نرخ و رقم ] يكسان است .
ماليات كسب
ماليات تجارى به نسبت بزرگ يا كوچك بودن كسب يا رونق و كساد آن تفاوت مىكند و [ معمولا ] نزديك به دو عشر عايدى اهل كسب وصول مىشود . ماليات توليد و صنعت هم به تناسب بزرگ و كوچك بودن فعاليتها و قيمت ساختهها ، كم و زياد مىشود . مثلا در مورد قالىبافى يا ابريشمبافى در يزد ، خانهاى [ كارگاهى ؟ ] 20 قران وصول مىشود . در سالهاى پيشين ، در يزد 200 كارگاه بود كه هر سال مبلغ 400 تومان ماليات مىپرداختند . اما كمكم اين