مالك و رعيّت
از سوى ديگر ، رعايا هم در همه مدت كشتوكار ، از بذرافشانى تا درو كردن محصول ، هميشه در كار فريب دادن صاحب زميناند ؛ و مالكان هم ، از ارباب ده گرفته تا خردهمالك ، نمىتوانند از نيرنگ و فريبكارى آنها جلوگيرند . در اين وضع ، جمع مبلغ مالياتى را كه وصول مىشود به دقت نمىتوان دانست . مباشران و كدخدايان بارها چوب و فلك براى مجازات رعايا در كار مىآورند ؛ اما سرانجام حريف آنها در ريا كردن و پنهانكارى نمىشوند . مالكين راهى ندارند كه از اين كار رعايا جلوگيرند . دولت هم فشار و آزار در كار مىآورد و تا جايى كه مىتواند ماليات را سنگين مىبندد و به صورت اصل و فرع تحميل و وصول مىكند ؛ و عاملان شيرهء مؤديان را مىكشند و از نقد و جنس از آنها مىگيرند ، و فريادرسى هم نيست . بيشتر زميندارانى كه خردهمالك ناميده مىشوند موضوع اين آزار و تحميل هستند . اين آزار و فشار را بيشتر حكومت و ملايان وارد مىآورند ، كه مطالبه خود را اصل مىدانند .
وصول ماليات در پاييز جنسى است و در بهار نقدى .
ماليات سرانه
زارعين پايين [ كه صاحب زمين نيستند ] يا رعايا دو دستهاند : يك دسته را « رعيت پادشاه » مىنامند ؛ و اينان فقط ماليات سرانهاى كه « سرمردى ! ؟ » خوانده مىشود ، مىپردازند ؛ و به هر جا كه بروند نمىتوانند از اين ماليات بگريزند . ديگران هم كه ماليات سرانه نمىپردازند ، به اين عنوان كه رعيت دولتاند هريك سالانه 20 قران مىپردازند . اما در اراضى و دهاتى كه كدخدا قوى است ، جز اصل ماليات كه از اراضى و محصول گرفته مىشود ، ماليات سرانه و مانند آن نمىپردازند .
عوامل كشت
بذر براى كشت را مالك به رعيت مىدهد و كار ، از مرحله كشت تا برداشت محصول ، با رعيت است .
مىشود گفت كه رعايا هيچ سواد نمىآموزند . آدم باسواد در هر ده فقط يك نفر است .
نمايندهء مالك كه به جاى او كارها را مىگرداند « متصدّى » [ يا ، مباشر ] خوانده مىشود و سه درصد محصول را براى اجرت خود مىگيرد . كدخدا هم منصوب مالك است و حقوق او يك پنجم محصول . پذيرايى كردن از مالك هنگام بلوك گردشى او يا از مأموران دولتى و