احوال كشاورزى اراضى شيراز
نمونهاى از ماليات ارضى
در اينجا احوال كشاورزى اراضى شيراز و كازرون را مىنويسد تا وضع حقيقى آن را نشان دهد .
اگر فرض كنيم كه قيمت اراضى يك ده كه محصول غلهء آن 18 تا 20 هزار من است نزديك 60 هزار قران باشد ، مالياتى كه به دولت مىپردازد نزديك 500 ، 2 قران در سال است . اين اراضى زارعى به سه بخش تقسيم مىشود : بخشى از اراضى همه ساله زراعت مىشود . دو بخش ديگر از اراضى يك سال در ميان كشت مىشود [ آيش ] . در همه اين دهات ، بذرى كه براى شتوى يعنى محصول پاييزه مورد نياز است در اصل عبارت از 000 ، 2 من جو و 000 ، 4 من گندم است . بذر لازم براى صيفىكارى كه در بهار حاصل مىدهد ، 400 من برنج ، 200 من ذرت ، 300 من پنبه و 100 من كنجد [ براى روغن چراغ ] است .
در محصول پاييزه در سال فراوانى ، از هريك تخم ده تخم حاصل برمىدارند ؛ و در كمحاصلترين سالها حاصل به كمتر از پنج تخم از يك تخم كشت شده نمىرسد . در محصول بهاره [ صيفىكارى ] در سال پرحاصل از هريك تخم 30 تخم برمىدارند ، و در سال كمحاصل 10 تخم .
اين نسبت در مورد ذرت به ترتيب 50 و 20 است .
براى آبيارى نيز آب روان رودخانه يا چشمه را به كار مىبرند يا از آب قنات استفاده مىكنند . قنات آبراهى [ زيرزمينى ] است كه با دست ساخته و ايجاد شده و در شمار اموال غير منقول متعلق به ده مربوط به آن است و نگاهدارى و لاروبيش هر سال حدود پنجاه قران خرج دارد .
اگر آب براى كشت و كار را از رودخانه بگيرند ، هزينه حفر و نگاهدارى مجراى آب از رودخانه تا مزرعه با مالك زمين است . بارها پيش مىآيد كه ميان كشاورزان دهاتى كه از آب يك چشمه يا يك منبع مشروب مىشود ، بر سر كمى و زيادى سهم هر ده و مزرعه و نوبت آب اختلاف و درگيرى روى مىدهد ؛ زيرا كه آب چشمه [ و . . . ] محدود است و اكثرا به همه نمىرسد . . . .
گاو و زمين
[ در مورد ديگر عوامل كشت كه يكى از آن گاو است ، ] فرض كنيم كه روستا چهل [ خانوار ]